زهرا علیاکبری: اقتصاد ایران در پنج دهه گذشته فراز و فرودهای زیادی به خود دیده است. تورم دو رقمی و رشد مداوم قیمتها و حتی شوکهای افزایشی در بازار ایران به جزئی جدا نشدنی از اقتصاد بدل شده است.
این روزها پس از اعلام تفاهم میان ایران و امریکا و مشخص شدن زمان امضای توافقی برای مذاکرات شصت روزه بهای دلار در بازار ریزشی جدی را تجربه کرده است.
قیمت دلار امروز در قیاس با بالاترین قیمت تجربه شده در تاریخ ایران حدود ۳۵ هزار تومان کاهش را نشان میدهد. در سیزدهمین روز اردیبهشت ماه سال ۱۴۰۵ هر دلار امریکا به با رد شدن از سد مقاومتی ۱۸۵ هزار تومان، برای ساعاتی حتی نرخ ۱۹۰ هزار تومان را نیز تجربه کرد.
حالا اما نرخ دلار در نیمهی پایینی کانال ۱۵۰ هزار تومان ایستاده و رفتار معاملهگران نیز نشان میدهد منتظر این هستند که با نهایی شدن توافق شصت روزه شاهد شوکی دیگر در بازار و تداوم ریزش باشند.
قیمت دلار در زمان پذیرش برجام نیز کاهشی محسوس را شاهد بود و از محدوده ۳۴۰۰ تومانی به ۲۹۰۰ تومان کاهش داد. اما شاید تاریخترین تجربهی شوک ریزشی قیمت ارز را باید تجربه تیرماه سال ۱۳۶۷ دانست. وقتی ایران قطعنامه ۵۹۸ سازمان ملل را پذیرفت و با این پذیرش جنگ هشت ساله میان ایران و همسایهی غربیاش عراق پایان گرفت.
شوک، ساعت ۲ چهارشنبه ۲۹ تیر سال ۱۳۶۷ به وقوع پیوست وقتی صدای و سیما در بخش خبری ساعت دو بعد از ظهر خبر مهم پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل را از جانب ایران اعلام کرد. ولوله در بازار از همین ساعت آغاز شد. قیمت دلار که در مدت زمانی بسیار کوتاه از ۱۲۰ تومان تا مرز ۱۴۵ تومان پیشروی کرده بود، ناگهان به چهل تومان رسید. شوک اولیه به حدی شدید بود که گفتند شمار سکتههای قلبی و … افزایش یافته است. بسیاری از کسانی که سرمایههای خود را راهی بازار ارز و سایر بازارها کرده بودند، پیش روی خود ورشکستگی را میدیدند.
کسانی که با نرخهای ۸۰ تومان و ۹۰ تومان و … دلار خریده بودند، حس کردند با سپری شدن روزگار جنگ، روزگار تورم نیز سپری شده است.
هر چند نوسان قیمت ارز این روزها شدید است اما باید در نظر داشت وضعیت فعلی تفاوت مهمی با زمان پذیرش قطعنامه ۵۹۸ دارد چرا که پذیرش قطعنامه امری قطعی بود اما در شرایط فعلی تفاهم اولیه حاصل شده و باید منتظر روز جمعه ۲۹ خرداد ماند تا توافق اولیه امضا شود. پس از آن سرنوشت مذاکرات در شصت روز تعیین شده مسیر را مشخص خواهد کرد.
ماجرای قطعه ۵۹۸ در بهشت زهرای تهران چیست؟
محسن رفیقدوست، از اعضای پیشین حزب موتلفه اسلامی و رئیس پیشین بنیاد مستضعفان در خاطرات خود در این باره توضیحاتی داده و نوشته است: «زمانی که به بنیاد رفتم، مدت زیادی از پایان جنگ نگذشته بود. در مقطع بعد از جنگ حرفها و بحثهای زیادی در مورد مسائل اقتصادی در جامعه پخش میشد. یادم هست، نرخ دولتی دلار که از سالهای اول انقلاب تا آن روز ۷ تومان بود تا قبل از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ در بازار آزاد به ۱۲۰ تومان رسید، که بعد از قطعنامه یکمرتبه به ۳۵ تومان سقوط کرد؛ عدهای ورشکست شدند و چند نفر هم در این رابطه سکته کردند. معروف بود در بهشت زهرا قطعهای به شماره ۵۹۸ درست شده. هرچند که عدهای همان موقع دلار ۳۵ تومانی را خریدند و بعد از ۵-۶ ماه که باز به همان ۱۲۰ تومان رسید، فروختند و سودهای هنگفتی بردند.
آن موقع صحبت عوض کردن واحد پول هم شد، ولی در واقع ارزش پول ملی همانی بود که در دست مردم میچرخید و با دلار ۱۲۰ تومان برابری میکرد، نه با دلاری که بانک مرکزی به نرخ ۷ تومان میفروخت […] من با ماموریت کمک به دولت – که خواست مقام معظم رهبری بود، وارد شدم و بازار سیاه آهنآلات و بعضی مواد غذایی را شکستم. این کار تا زمانی که آقایهاشمی رئیسجمهور بود، حتی تا زمان آقای خاتمی ادامه داشت. هرجا که احتیاج بود در بازار شوک مثبت وارد شود، از بنیاد استفاده میکردند. سازمان بازرگانی بنیاد معمولا برای مبارزه با بازار سیاه کالا، با ارز آزاد کالا وارد میکرد.»
یحیی آلاسحاق، وزیر پیشین بازرگانی که زمانی بر صندلی ریاست اتاق بازرگانی نیز تکیه زده است نیز سال ۱۳۹۴ در زمان پذیرش برجام در گفتگویی با روزنامه شرق توضیحاتی در این زمینه داده و گفته بود: «قطعهی ٥٩٨ بهشتزهراست که جمع کثیری از ورشکستهها و سکتهکردههای اقتصادی آنجا خوابیدهاند. سالها پیش بعد از شرایط جنگ بهیکباره تجارت و واردات آزاد شد و خیلیها نتوانستند با تغییر قیمتها بدهیهای خود را بدهند.»
ریزش قیمتها پایدار است؟
تجربه پذیرش قطعنامه ۵۹۸ و سپس تجربه پذیرش برجام که هر دو به شوک کاهشی در بازار منجر شد نشان از آن دارد که احتمال بازگشت قیمتها به پیش از ریزش وجود دارد اما آهنگ رشد بیتردید بسیار کند خواهد شد.
اقتصاد ایران یکی از باثباتترین دورههای خود را در فاصله پذیرش برجام تا خروج آمریکا از برجام تجربه کرده و این ثبات میتواند تکرار شود. در شرایط فعلی ریزش ۳۵ هزار تومانی قیمت دلار، ریزش دسته جمعی قیمت سایر ارزها و طلا و سکه در بازار را سبب شده است. حالا این احتمال وجود دارد که عقبنشینی قیمتها با قطعی شدن توافق در روز جمعه ۲۹ خرداد تشدید شود اما نباید از نظر دور داشت که تورم ریالی در اقتصاد ایران بالاست و موتور تولید تورم نیز کسری بودجه و بیانضباطی مالی است. به این ترتیب با کاهش فشار سیاسی و ژئوپلیتیک بر اقتصاد ایران ، نمیتوان انتظار حداحافظی با تورم را داشت. شاید اصلاحات اقتصادی و خاموش کردن موتور تولید تورم با کاهش کسری بودجه در میانمدت بتواند اقتصاد را از دور باطلی که در آن گرفتار شده رها کند.
۲۲۳۲۲۳
