به گزارش خبرگزاری سیلاد خوزستان، ورود حجم کمسابقه رسوبات به مخزن سد دز در پی سیلاب ۱۶ آبان، بار دیگر یکی از چالشهای مهم مدیریت منابع آب در خوزستان را به موضوعی جدی تبدیل کرده است؛ چالشی که تنها به شدت بارندگی و حجم روانآبهای ورودی محدود نمیشود و پرسشهایی درباره آمادگی تأسیسات، مدیریت رسوبات و تصمیمهای بهرهبرداری از مخزن مطرح میکند.
بر اساس اعلام سازمان آب و برق خوزستان، سامانه بارشی فعال از ۱۴ تا ۱۷ آبان، بارشهای قابل توجهی در مناطق بالادست حوضه آبریز دز به همراه داشت. در جریان این رخداد، دبی اوج سیلاب در ایستگاه هیدرومتری تلهزنگ حدود ۴۷۰۰ مترمکعب بر ثانیه و دبی اوج ورودی به مخزن سد دز حدود ۶۱۰۰ مترمکعب بر ثانیه ثبت شد. سازمان آب و برق این رخداد را از بزرگترین سیلابهای پاییزی حوضه آبریز دز توصیف کرده است.
با این حال، پیامدهای سیلاب پس از ورود آب به مخزن نیز ادامه یافت. روابط عمومی سازمان آب و برق خوزستان در اطلاعیهای اعلام کرد حجم کمسابقه رسوبات واردشده، علاوه بر افزایش شدید کدورت آب مخزن، محدودیتهایی در عملکرد واحدهای نیروگاهی ایجاد کرده و ظرفیت تخلیه آب به پاییندست را کاهش داده است. این سازمان از اجرای اقدامات فنی برای رفع بخشی از محدودیتها و بازیابی ظرفیت انتقال آب خبر داده و تأکید کرده است که بهبود کیفیت آب خروجی به زمان بیشتری نیاز دارد.
در چنین شرایطی، پرسش اساسی این است که آیا پیامدهای ورود جریانهای غلیظ رسوبی به مخزن سد دز، پیش از وقوع سیلاب در محاسبات بهرهبرداری و برنامههای مدیریت ریسک مورد توجه قرار گرفته بود؟ وقوع سیلابی با این شدت ممکن است خارج از شرایط معمول طراحی و بهرهبرداری باشد، اما مدیریت یک سد بزرگ فقط به مهار حجم آب ورودی محدود نمیشود. آمادگی برای مواجهه با رسوبات، حفاظت از آبگیرها و تجهیزات نیروگاهی و حفظ امکان تأمین نیازهای پاییندست نیز بخشی از مسئولیت بهرهبرداری است.
موضوع رسوب در سد دز، مسئلهای تازه و ناشناخته نیست. در سالهای گذشته نیز مطالعات و نشستهای تخصصی درباره رسوبگذاری مخزن، وضعیت آبگیر نیروگاه و روشهای تخلیه رسوبات انجام شده است. در یکی از گزارشهای منتشرشده از سوی سازمان آب و برق خوزستان، به بررسی راهکار بازسازی آبگیر نیروگاهی و تخلیه رسوب با استفاده از هوای فشرده اشاره شده و عملیات سال ۱۳۹۸ نیز بهعنوان نمونهای از اقدامات پیشین مطرح شده است؛ عملیاتی که بنا بر گزارش سازمان، با رهاسازی حدود ۴.۵ میلیون مترمکعب آب، به تخلیه بیش از ۱۵۵ هزار مترمکعب رسوب در مدت ۲۸ ساعت انجامید.
وجود چنین سوابقی این پرسش را جدیتر میکند که مطالعات و تجربههای پیشین تا چه اندازه به یک برنامه جامع، مستمر و اجرایی برای مدیریت رسوبات تبدیل شدهاند. آیا وضعیت رسوبات در محدوده آبگیرها بهصورت دورهای ارزیابی شده است؟ آیا سناریوهای ورود جریان غلیظ رسوبی و آثار آن بر تجهیزات نیروگاهی در برنامههای بهرهبرداری لحاظ شده بود؟ و آیا ظرفیت تخلیه رسوبات و امکانات فنی موجود برای شرایطی با ابعاد سیلاب اخیر کفایت میکرد؟
سازمان آب و برق خوزستان اعلام کرده است که در پی این رخداد، کارگروه ویژه مشورتی علمی و فنی با حضور استادان دانشگاه، مهندسان مشاور، مدیران و کارشناسان صنعت آب تشکیل شده است. طبق توضیحات معاون مطالعات جامع منابع آب این سازمان، در این نشست نتایج نمونهبرداریها و آزمایشها، شرایط رسوبی مخزن، سوابق مطالعات گذشته، مدلسازیهای سهبعدی جریان و انتقال رسوب و روشهای نوین مدیریت جریانهای غلیظ بررسی شده است.
تشکیل چنین کارگروهی میتواند برای شناخت دقیقتر پدیده و تدوین راهکارهای فنی ضروری باشد؛ اما مسئله مهمتر، روشن شدن نسبت این بررسیها با مطالعات و هشدارهای پیشین است. اگر مطالعات تخصصی و مدلسازیهای مرتبط پیش از سیلاب وجود داشته، باید مشخص شود نتایج آنها چه نقشی در تصمیمهای اجرایی داشته و کدام توصیهها به مرحله اجرا رسیدهاند. اگر نیز خلأ مطالعاتی یا اجرایی وجود داشته، لازم است ابعاد آن بهصورت شفاف اعلام شود.
از سوی دیگر، پیامدهای این رخداد به تأسیسات سد محدود نمانده است. کاهش ظرفیت تخلیه آب و تداوم کدورت خروجی، تأمین نیازهای پاییندست و وضعیت زیستمحیطی رودخانه دز را نیز در کانون توجه قرار داده است. اداره کل حفاظت محیط زیست خوزستان از پیگیری وضعیت رودخانه و ضرورت پایش کیفیت آب، حفاظت از آبزیان و تسریع اقدامات برای بهبود شرایط خبر داده است. بنابراین ارزیابی عملکرد سد باید علاوه بر ایمنی تأسیسات، آثار تصمیمهای بهرهبرداری بر محیطزیست و بهرهبرداران پاییندست را نیز دربر بگیرد.
اکنون انتظار میرود سازمان آب و برق خوزستان اطلاعات دقیقتری درباره تراز مخزن پیش و هنگام سیلاب، وضعیت دریچهها و سامانههای تخلیه، نتایج مطالعات رسوب، علت محدودیت ایجادشده در واحدهای نیروگاهی و برنامه زمانبندی بازیابی ظرفیت بهرهبرداری منتشر کند. انتشار این اطلاعات امکان ارزیابی مستقل عملکرد مدیریت سد و تفکیک آثار اجتنابناپذیر یک رخداد طبیعی از پیامدهای قابل پیشگیری تصمیمهای مدیریتی را فراهم میکند.
سیلاب ۱۶ آبان ممکن است از نظر شدت و حجم رسوبات، رخدادی کمسابقه بوده باشد؛ اما پرسش درباره آمادگی زیرساختها و نحوه استفاده از دانش فنی، پرسشی مربوط به آینده نیز هست. مدیریت سد دز زمانی میتواند از تکرار پیامدهای مشابه جلوگیری کند که تجربه این رخداد، از سطح جلسه و بررسی کارشناسی فراتر برود و به برنامهای روشن برای مدیریت رسوبات، حفاظت از تجهیزات و تأمین پایدار نیازهای پاییندست تبدیل شود.
مبنای اطلاعات و ارقام گزارش، اطلاعیههای رسمی سازمان آب و برق خوزستان، گزارش خبرگزاری صداوسیما و اطلاعرسانی اداره کل حفاظت محیط زیست خوزستان بوده است.
گزارش از سورا احمدپور
















