درمان آزمایشی ام‌اس با ساخت سلول‌های مهندسی‌شده در بدن؛ نتایج اولیه امیدوارکننده است

در این مطالعه که نتایج آن در «مجله پزشکی نیوانگلند» (The New England Journal of Medicine) منتشر شده است، ۱۶ فرد مبتلا به ام‌اس و سایر بیماری‌های خودایمنی تحت درمانی قرار گرفتند که طی آن سلول‌های ایمنی موسوم به سلول‌های تی مستقیما درون بدن آنها برای مقابله با سلول‌های عامل بیماری بازطراحی و مهندسی می‌شوند.

تارنمای نیچر می‌نویسد که پژوهشگران برای این کار از یک ویروس اصلاح‌شده استفاده کردند تا دستورالعمل‌های ژنتیکی لازم برای ساخت «گیرنده آنتی‌ژن کایمریک» را به سلول‌های تی منتقل کنند. سلول‌های تی پس از این تغییر به سلول‌های «کار-تی» تبدیل می‌شوند و گروهی از سلول‌های بی را که در تولید پادتن‌های خودایمنی نقش دارند هدف قرار می‌دهند.

در بیماری‌های خودایمنی، سیستم ایمنی بدن به‌اشتباه به بافت‌های سالم بدن حمله می‌کند. از این رو، کاهش سلول‌های بیِ دخیل در این فرایند فرصتی برای بازتنظیم عملکرد سیستم ایمنی فراهم می‌کند.

دیوید سایمون، پژوهشگر بالینی دانشگاه پزشکی شاریته برلین که در این مطالعه مشارکت نداشت، این تحقیق را گامی مهم برای اثبات امکان تولید سلول‌های کار-تی درون بدن توصیف کرد. به گفته او، این روش اگر موفقیت‌آمیز باشد سریع‌تر و ارزان‌تر از روش‌های متداول تولید سلول‌های کار-تی خواهد بود.

ساخت سلول‌های درمانی درون بدن
در روش‌های متداول کار-تی، ابتدا از خون بیمار نمونه‌گیری می‌شود سپس سلول‌های تی خون در آزمایشگاه از نظر ژنتیکی مهندسی می‌شوند. این سلول‌ها پس از تکثیر دوباره به بدن بیمار بازگردانده می‌شوند. این روش در حال حاضر در درمان برخی سرطان‌های خون کاربرد دارد و پژوهشگران در سال‌های اخیر استفاده اثربخشی آن را روی بیماری‌های خودایمنی مانند لوپوس نیز آزموده‌اند.

اما روش جدید یک تفاوت مهم دارد: سلول‌های تی از بدن خارج و در آزمایشگاه بازطراحی نمی‌شوند، بلکه دستورالعمل ژنتیکی مستقیما به سلول‌های تی داخل بدن منتقل می‌شود تا خود بدن سلول‌های کار-تی را تولید کند.

بینگ دو، ایمنی‌شناس دانشگاه نرمال شرق چین در شانگهای، توسعه روشی برای تولید سلول‌های کار-تی درون بدن را دستاوردی مهم می‌داند و معتقد است نتایج اولیه آن با برخی درمان‌های کار-تی، که در آنها مهندسی سلول‌ها در خارج از بدن انجام می‌شود، قابل مقایسه است.

با این حال، پژوهشگران درباره نتیجه‌گیری زودهنگام هشدار می‌دهند.

دایی-شی تیان، از پژوهشگران اصلی مطالعه و متخصص مغز و اعصاب در کالج پزشکی تونگجی دانشگاه علم و فناوری هوآژونگ در ووهان، می‌گوید پاسخ درمانی مشاهده‌شده در بیماران امیدوارکننده است، اما هنوز نمی‌توان آن را سندی قطعی برای اثربخشی کامل درمان یا بازتنظیم دائمی سیستم ایمنی دانست.

تلاش برای «بازتنظیم» سیستم ایمنی
شرکت‌کنندگان در این آزمایش به ام‌اس و چند بیماری خودایمنی دیگر مبتلا بودند، از جمله اختلالاتی که با ضعف یا التهاب عضلاتی همراهند و بیماری‌هایی که در آنها سیستم ایمنی به مغز، نخاع یا چشم‌ها حمله می‌کند.

به هر بیمار تنها یک بار تزریق شد، سپس حدود شش ماه تحت نظر قرار گرفت. پژوهشگران برای انتقال دستورالعمل ژنتیکی از نوعی لنتی‌ویروس اصلاح‌شده استفاده کردند که شرکت زیست‌فناوری «شنژن جنوکیوری بایوتک» (Shenzhen Genocury Biotech ) در چین آن را طراحی کرده است. لنتی‌ویروس در این روش نقش حامل را دارد و مواد ژنتیکی لازم را وارد سلول‌های تی می‌کند تا این سلول‌ها بتوانند گیرنده مورد نظر را تولید کنند.

نتایج نشان داد پس از درمان، تعداد سلول‌های کار-تی در بدن شرکت‌کنندگان به‌تدریج افزایش یافت. همزمان، شمار سلول‌های بی و میزان پادتن‌های خودایمنی مرتبط با حمله به بافت‌های سالم کاهش پیدا کرد.

پژوهشگران همچنین مشاهده کردند سلول‌های بی جدیدی که پس از درمان جایگزین سلول‌های قبلی شدند، همان پادتن‌های خودایمنی را تولید نمی‌کردند. این یافته ممکن است نشانه بازتنظیم بخشی از سیستم ایمنی باشد، هرچند برای اثبات ماندگاری این اثر به بررسی‌های طولانی‌تری نیاز است.

بهبود حرکت، عملکرد شناختی و خستگی در بیماران ام‌اس
افراد مبتلا به ام‌اس پس از درمان در برخی شاخص‌های عملکرد حرکتی و شناختی بهبود نشان دادند و خستگی آنها نیز کاهش یافت. در بیمارانی که بیماری خودایمنی آنها عضلات را درگیر کرده بود نیز قدرت عضلانی بهبود یافت و نشانه‌های التهاب کاهش پیدا کرد.

به گفته سایمون، اثربخشی اولیه درمان امیدوارکننده به نظر می‌رسد و عوارض جانبی مشاهده‌شده در این مطالعه نیز عمدتا کنترل‌پذیر بودند.

بیشتر شرکت‌کنندگان نوعی واکنش التهابی خفیف داشتند که بیش از دو هفته ادامه نداشت. در سه نفر نیز تعداد گلبول‌های سفید خون به میزان خفیف تا متوسط کاهش یافت، اما کمی بعد به محدوده معمول بازگشت.

سایمون می‌گوید اگر این نتایج در مطالعات بزرگ‌تر، با دوره پیگیری طولانی‌تر و حضور گروه کنترل تأیید شوند، این فناوری تغییر مهمی در درمان برخی بیماری‌های خودایمنی ایجاد می‌کند.

چرا بیماران باید سال‌ها تحت نظر باشند؟
به رغم نتایج امیدوارکننده، یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها درباره این روش به ایمنی بلندمدت آن مربوط می‌شود.

لنتی‌ویروس‌ها مواد ژنتیکی را وارد دی‌ان‌ای سلول‌های بیمار می‌کنند. به همین دلیل، این نگرانی وجود دارد که تغییرات ناخواسته در سلول‌ها در آینده زمینه‌ساز بروز عوارضی نظیر سرطان شوند. بینگ دو می‌گوید افرادی که با این روش درمان می‌شوند باید دست‌کم یک دهه تحت نظر قرار گیرند تا خطر عوارض دیررس، از جمله ایجاد تومور، بررسی شود.

به‌گفته او، برای اثبات ایمنی کافی این فناوری پیش از ورود به مرحله کاربرد گسترده بالینی، هنوز به زمان و شواهد بیشتری نیاز است. تیان هم می‌گوید شرکت‌کنندگان این کارآزمایی در سال‌های آینده از نظر احتمال ابتلا به سرطان، عفونت، بازگشت بیماری و سایر عوارض احتمالی دیررس تحت نظر خواهند بود.

پژوهشگران همچنین قصد دارند مطالعات بزرگ‌تری را آغاز کنند که هر یک بر بیماری خودایمنی مشخصی تمرکز داشته باشد. این گونه مطالعات مشخص خواهند کرد که آیا تولید مستقیم سلول‌های کار-تی در بدن از یک روش آزمایشی به گزینه‌ای عملی برای درمان ام‌اس و سایر بیماری‌های خودایمنی تبدیل خواهد شد یا نه.