او از روزهایی میگوید که مراجعه به پزشک متخصص، برای بسیاری از ساکنان شهرستان، تنها یک ویزیت نبود؛ باید راهی برای گرفتن نوبت پیدا میکردند؛ آن هم در شرایطی که بسیاری از متخصصان در جاجرم حضور نداشتند و مقصد بیماران، بجنورد بود.
«من که بلد نبودم اینترنتی یا تلفنی نوبت بگیرم. همیشه باید از دوست و آشنا میخواستم این کار را انجام بدهند. بعضی وقتها هم نمیشد و بیخیال مراجعه به متخصص میشدم.»
او میگوید مراجعه مستقیم بسیاری از بیماران به پزشکان متخصص، حتی برای بیماریهای ساده، گرفتن نوبت را برای کسانی که واقعاً به خدمات تخصصی نیاز داشتند دشوارتر میکرد.
اما هفته گذشته، برای نخستین بار، تجربه متفاوتی داشت. این بار از مسیر پزشک خانواده وارد نظام ارجاع شد و پزشک، پس از معاینه، برای مراجعه او به متخصص ارتوپدی نوبت گرفت.
«پزشک خانواده خودم برایم نوبت گرفت. دیگر لازم نبود دنبال کسی بگردم یا از کسی خواهش کنم. اگر بخواهم برای دوستم تعریف کنم، میگویم یادت هست قبلاً از دیگران میخواستم برایم نوبت بگیرند؟ حالا خود پزشک این زحمت را میکشد و منتی هم گردن کسی نیست.»
البته او هنوز یک مطالبه دارد؛ افزایش تعداد پزشکان متخصص در شهرستانها تا بیماران کمتر ناچار به طی مسیرهای طولانی شوند.
تجربه حسن یگانه، یکی از نخستین روایتهای مردمی از اجرای پایلوت برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع در خراسان شمالی است؛ برنامهای که اجرای آن از دو شهرستان اسفراین و جاجرم آغاز شده و قرار است الگویی برای توسعه این طرح در کشور باشد.
از یک تجربه شخصی تا یک تغییر در نظام سلامت
تجربه حسن یگانه، تنها روایت یک بیمار نیست؛ روایت تغییری است که قرار است مسیر دریافت خدمات درمانی را برای هزاران نفر تغییر دهد.
پایلوت برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع در خراسان شمالی از دو شهرستان اسفراین و جاجرم آغاز شده است؛ دو شهرستان با ویژگیهای متفاوت که قرار است تجربه اجرای این برنامه را در استان رقم بزنند. اسفراین با حدود ۱۲۰ هزار نفر جمعیت، ۲۶ پزشک خانواده، ۱۲ مرکز جامع خدمات سلامت، ۴۵ خانه بهداشت و نزدیک به ۴۸ هزار نفر بیمهشده تأمین اجتماعی، یکی از دو کانون اصلی اجرای طرح است. در کنار آن، جاجرم نیز با حدود ۴۰ هزار نفر جمعیت، ۱۲ پزشک خانواده، چهار مرکز جامع خدمات سلامت، ۱۸ خانه بهداشت و حدود ۱۸ هزار نفر بیمهشده تأمین اجتماعی، اجرای این برنامه را آغاز کرده است.
در جاجرم، آمار نخستین ماه اجرای طرح، تصویری از شروع این مسیر ارائه میدهد. از ابتدای تیرماه تا پایان ماه، بیش از چهار هزار ویزیت در مراکز مجری ثبت شده است. حدود ۴۳۰ بیمار با تشخیص پزشک خانواده به سطح تخصصی ارجاع شدهاند و نرخ ارجاع نیز حدود ۱۱ درصد بوده است. همچنین برای حدود ۸۰ درصد بیماران ارجاعشده، نوبت پزشک متخصص دریافت شده و تمامی ارجاعات بازخورد داشتهاند.
پشت صحنه یک لبخند
اما اعداد، همه ماجرا را روایت نمیکنند.
مرضیه آسیابان، مراقب سلامت مرکز جامع سلامت شهری شهدای جاجرم، میگوید پیش از اجرای این طرح، پس از ارجاع بیمار به متخصص، تیم سلامت معمولاً از ادامه روند درمان او اطلاعی نداشت و ارتباط میان سطوح مختلف خدمات درمانی کامل نبود.
او میگوید: «قبلاً نمیدانستیم بیمار چه زمانی پیش متخصص رفته، چه تشخیصی گرفته یا ادامه درمانش چگونه بوده است.»
به گفته وی، اکنون این ارتباط منظمتر شده و مهمتر از آن، رضایت مردم در همان برخورد نخست قابل مشاهده است.
«وقتی بیماران با لبخند از اتاق پزشک بیرون میآیند، یعنی بخشی از دغدغهشان برطرف شده است. مخصوصاً اینکه گرفتن نوبت متخصص را دیگر خود پزشک خانواده پیگیری میکند.»
همین تغییر، از نگاه مراقبان سلامت، یکی از مهمترین تفاوتهای اجرای نظام ارجاع با گذشته است؛ تغییری که شاید در هیچ جدول آماری دیده نشود، اما در تجربه روزمره بیماران کاملاً محسوس است.
تغییری که فقط یک بخشنامه نیست
تغییر شیوه مراجعه مردم به پزشک، شاید روی کاغذ ساده به نظر برسد، اما در عمل، تغییر عادتی است که سالها در نظام سلامت شکل گرفته است. بسیاری از بیماران تصور میکنند مراجعه مستقیم به پزشک متخصص، سریعترین راه درمان است؛ در حالی که تجربه کشورهای مختلف و هدف برنامه پزشکی خانواده، برعکس این موضوع را نشان میدهد؛ اینکه هر بیمار، ابتدا در سطح اول خدمات سلامت بررسی شود و تنها در صورت نیاز به پزشک متخصص ارجاع داده شود.
مرتضی صادقی، رئیس شبکه بهداشت و درمان شهرستان جاجرم، میگوید نتایج نخستین ماه اجرای طرح نشان میدهد مردم به تدریج با این فرآیند آشنا میشوند، هرچند طبیعی است که تغییر رفتارهای درمانی زمانبر باشد. به گفته وی، بخشی از بیماران، بهویژه افرادی که سالها تحت نظر یک پزشک متخصص بودهاند، همچنان ترجیح میدهند مسیر قبلی درمان را ادامه دهند و این موضوع در هفتههای ابتدایی اجرای طرح، امری طبیعی است.
صادقی معتقد است اعتماد مردم، مهمترین سرمایه نظام ارجاع است و هرچه تجربه بیماران از این مسیر رضایتبخشتر باشد، استقبال از طرح نیز افزایش خواهد یافت.
حلقهای که سالها جای آن خالی بود
دکتر سید احمد هاشمی، رئیس دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی، اجرای پزشکی خانواده و نظام ارجاع را گامی مهم در ساماندهی خدمات سلامت میداند و معتقد است اگر این برنامه سالها پیش اجرا میشد، بسیاری از چالشهای نظام سلامت زودتر مدیریت میشد. به گفته وی، مهمترین دستاورد این طرح، ایجاد ارتباط منظم میان سطوح مختلف ارائه خدمت است تا بیمار پس از مراجعه به پزشک خانواده، در صورت نیاز به متخصص ارجاع شود و پس از دریافت خدمات تخصصی نیز روند درمان او همچنان قابل پیگیری باشد.
در این میان، سازمان تأمین اجتماعی نیز یکی از حلقههای اصلی اجرای طرح است. در جاجرم حدود ۱۸ هزار نفر و در اسفراین نزدیک به ۴۸ هزار نفر تحت پوشش این سازمان هستند. دکتر ابوذر عزیزی، مدیر درمان تأمین اجتماعی خراسان شمالی، هماهنگی میان پزشکان، دانشگاه علوم پزشکی و بیمهها را لازمه موفقیت نظام ارجاع میداند و تأکید میکند هدف این برنامه محدود کردن دسترسی مردم به پزشک متخصص نیست، بلکه هدایت بیماران به مناسبترین مسیر درمان و کاهش مراجعات و هزینههای غیرضروری است.
راهی که تازه آغاز شده است
نظام ارجاع، هنوز در آغاز راه است و مسئولان نیز تأکید دارند که موفقیت آن، تنها با ابلاغ دستورالعملها محقق نمیشود. آشنایی بیشتر مردم با فرآیند جدید، تقویت زیرساختها، افزایش دسترسی به پزشکان متخصص و استمرار همکاری میان دانشگاه علوم پزشکی، سازمان تأمین اجتماعی و سایر بخشهای نظام سلامت، از مهمترین پیشنیازهای موفقیت این برنامه است.
با این حال، تجربه نخستین هفتههای اجرای پایلوت در خراسان شمالی نشان میدهد وقتی بخشی از دغدغههای مردم در مسیر درمان کاهش پیدا میکند، اعتماد به این شیوه نیز آرامآرام شکل میگیرد.
حسن یگانه هنوز معتقد است اگر تعداد پزشکان متخصص در شهرستانها بیشتر شود و بیماران کمتر ناچار به سفر باشند، این مسیر کاملتر خواهد شد. اما در عین حال، از تجربه نخستین مراجعه خود به پزشک خانواده با رضایت یاد میکند؛ تجربهای که برای او فقط دریافت یک نوبت متخصص نبود، بلکه پایان سالها وابستگی به دیگران برای انجام کاری بود که امروز بخشی از وظایف نظام سلامت شده است.
او در پایان، همان جملهای را میگوید که شاید خلاصه تمام هدف پزشکی خانواده و نظام ارجاع باشد:
«قبلاً باید از دوست و آشنا میخواستم برایم نوبت بگیرند؛ اما حالا خود پزشک این زحمت را میکشد و منتی هم گردن کسی نیست.»
شاید نظام ارجاع را بتوان با آمار و شاخصهای عملکردی سنجید، اما موفقیت واقعی آن، زمانی معنا پیدا میکند که بیماران، مسیر درمان را سادهتر، منظمتر و انسانیتر از گذشته تجربه کنند؛ تغییری که در جاجرم و اسفراین، نخستین گامهای خود را برداشته است.
خبرنگار: سید پوریا مسلمی
