خبر آنلاین – وحیده برزگر: هر شب حوالی ساعت ۹، گوشی تلفن همراه روی میز کوچک کنار مبل قرار میگیرد. چند دقیقه بعد تصویر دخترش روی صفحه ظاهر میشود؛ دختری که کیلومترها دورتر زندگی میکند. چند جمله درباره حال، داروها و نوهها رد و بدل میشود و تماس پایان مییابد. خانه دوباره در سکوت فرو میرود. برای بسیاری از سالمندان، اینترنت دیگر یک ابزار لوکس نیست؛ آخرین رشته ارتباط با جهانی است که هر روز از آنها دورتر میشود.
در روزهایی که بحث درباره سیاستهای دسترسی و محدودسازی اینترنت در سطح تصمیمگیریهای کلان کشور جریان دارد، کمتر به گروهی توجه میشود که اثر این تصمیمها برایشان مستقیم و روزمره است: سالمندان. برای این گروه، قطع اینترنت فقط یک مسئله فنی نیست؛ میتواند به معنای تعویق درمان، قطع ارتباط با خانواده و تشدید انزوای ناخواسته باشد.
ایران در مسیر سالمندی
ایران با شتابی بالا در حال ورود به دوره سالمندی جمعیت است. سید جواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور، مهر ۱۴۰۴ اعلام کرد حدود ۱۰ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر، معادل ۱۲ درصد جمعیت کشور، سالمند هستند و پیشبینی میشود این سهم تا سال ۱۴۳۰ به حدود ۳۱ درصد برسد.
این تغییر جمعیتی همزمان با دیجیتالی شدن خدمات عمومی رخ میدهد؛ از بانکداری و نوبتدهی درمانی تا ارتباطات خانوادگی. در نتیجه، سالمندان امروز در نقطه تلاقی دو روند قرار دارند: افزایش سن جمعیت و افزایش وابستگی خدمات به بستر دیجیتال.
تنهایی؛ واقعیتی فراتر از آمار
حدود ۶۷ درصد سالمندان ایرانی به تنهایی زندگی میکنند؛ سهمی که در میان زنان سالمند پررنگتر است. برای بسیاری از آنان، تماس تصویری با فرزندان و حضور در پیامرسانها، اصلیترین شکل ارتباط اجتماعی است. در چنین شرایطی، اختلال اینترنت میتواند به معنای قطع مهمترین کانال ارتباطی با خانواده باشد.
شکاف دیجیتال و وابستگی دیجیتال؛ همزیستی نابرابری
تصویر سالمندان ایرانی در فضای دیجیتال یکدست نیست. سید حامد برکاتی، مدیرکل وقت سلامت جمعیت، خانواده و مدارس وزارت بهداشت، مهر ۱۴۰۰ اعلام کرد تنها ۱۳.۵۷ درصد مردان سالمند شهری و ۷.۳۴ درصد زنان سالمند شهری طی یک سال گذشته از رایانه و اینترنت استفاده کردهاند. این میزان در سالمندان روستایی به ۲.۶۴ درصد در مردان و ۱.۶ درصد در زنان میرسد.
این ارقام نشان میدهد شکاف دیجیتال همچنان یک واقعیت ساختاری است. در کنار آن، گروهی از سالمندان که وارد زیست دیجیتال شدهاند، بخش مهمی از زندگی روزمره خود را به اینترنت گره زدهاند؛ از ارتباط خانوادگی تا خدمات درمانی و امور بانکی.
در نتیجه، سالمندی در ایران با دو وضعیت همزمان روبهرو است: بخشی هنوز بیرون از زیست دیجیتال مانده و بخشی دیگر به آن وابسته شده است. همین دوگانگی، اثر اختلال اینترنت را پیچیدهتر میکند.
از دسترسی تا وابستگی
برای بخشی از سالمندان، اینترنت دیگر ابزار جانبی نیست. نوبت پزشک، نسخه الکترونیک، خدمات بانکی و جابهجایی شهری به آن وابسته شده است.
در یکی از روزهای اخیر، مرد سالمندی در مسیر بیمارستان با اضطراب میگفت نوبت پزشکش در تلفن همراهش ثبت شده و بدون اینترنت به آن دسترسی ندارد. کمی آنسوتر، زنی سالمند برای بازگشت به خانه نتوانست تاکسی اینترنتی بگیرد. این موقعیتها نشان میدهد اینترنت برای بخشی از سالمندان به زیرساخت زندگی روزمره تبدیل شده است.
اینترنت فقط ابزار نیست؛ سپر روانی است
مطالعات بینالمللی و پژوهشهای سال ۲۰۲۴ در حوزه سالمندی دیجیتال نشان میدهد استفاده از اینترنت در میان سالمندان میتواند به کاهش احساس تنهایی، بهبود سلامت روان و افزایش رضایت از زندگی کمک کند. در عین حال، این پژوهشها تأکید میکنند اینترنت برای سالمندان یک ابزار خنثی نیست؛ کیفیت استفاده و میزان مهارت دیجیتال تعیین میکند این تجربه محافظتکننده باشد یا تبدیل به منبع فشار و اضطراب شود.
مسئلهای فردی نیست؛ مسئلهای سیاستی است
کیفیت استفاده سالمندان از اینترنت بیش از توان فردی، به طراحی خدمات و سیاستهای عمومی وابسته است.
حامد منکرسی، معاون سیاستگذاری و اعتباربخشی سازمان فناوری اطلاعات ایران، در سال ۱۴۰۱ تأکید کرده است: «فناوریهای دیجیتال، شناختی، رباتیک و اینترنت اشیا میتوانند نقش مهمی در فراهم کردن شرایط سالمندی سالم و مستقل ایفا کنند.»
اما بدون طراحی ساده، آموزش عمومی و پشتیبانی واقعی، دیجیتالی شدن خدمات میتواند بهجای کاهش نابرابری، آن را بازتولید کند.
آخرین رشته ارتباط
در بحثهای مربوط به سیاستهای اینترنت، تمرکز معمولاً بر اقتصاد دیجیتال و کاربران فعال است. اما برای سالمندان، اینترنت بخشی از زیرساخت زندگی روزمره است، نه ابزار جانبی.
در چنین شرایطی، ناپایداری اینترنت هم محرومیت گروهی را تشدید میکند و هم زندگی گروه دیگر را مختل میسازد؛ از تعویق درمان تا قطع ارتباط خانوادگی و اختلال در دسترسی به خدمات ضروری.
برای یک جوان، قطع اینترنت یک وقفه است؛ برای یک سالمند میتواند به معنای اختلال در درمان، ارتباط و استقلال روزمره باشد. در این چارچوب، پایداری اینترنت نه یک امتیاز، بلکه بخشی از حداقلهای کرامت و زیست مستقل در سالمندی است.
وقتی پنجرههای ارتباطی سنتی بسته شدهاند، آخرین پنجره نباید با هر اختلال خاموش شود.
