مرز باریک بین فراموشی طبیعی و زوال عقل؛ چند درصد از ما در خطریم؟

همه ما گاهی دچار فراموشی می‌شویم و تجربه‌های مشترکی در این زمینه داریم. مثلا از پله‌ها بالا می‌رویم، اما ناگهان با خود فکر می‌کنیم اصلا چرا بالا آمده‌ایم یا هنگام معرفی یک آشنا، نام او را به یاد نمی‌آوریم. این لغزش‌های لحظه‌ای حافظه ممکن است نگران‌کننده به نظر برسند، اما در بیشتر موارد بخشی جدایی‌ناپذیر از روند افزایش سن‌اند و تا حد زیادی طبیعی محسوب می‌شوند.

به گزارش نیوساینتیست، اولمن لیندنبرگر، عصب‌شناس شناختی و مدیر موسسه ماکس پلانک برای توسعه انسانی در برلین، می‌گوید: «ضعیف شدن آن چیزی که پژوهشگران از آن با عنوان حافظه رویدادی (episodic memory) یاد می‌کنند، یعنی به خاطر آوردن اینکه چه اتفاقی افتاده، کجا رخ داده و چه زمان رخ داده است، بخشی طبیعی از روند سالمندی شناختی انسان است. در بیشتر افراد، این افت از سال‌های ۶۰ سالگی آشکار می‌شود و همه مراحل حافظه، از رمزگذاری رویدادهای جدید گرفته تا تثبیت، نگهداری و بازیابی آن‌ها را تحت تاثیر قرار می‌دهد.»

این تغییرات عمدتا با دگرگونی‌های ساختاری و عملکردی مغز توضیح داده می‌شوند که شروعشان از میانسالی است و به‌تدریج شتاب می‌گیرند. لیندنبرگر و همکارانش در مقاله‌ای که در سال ۲۰۲۵ و بر پایه بررسی بیش از سه هزار و ۷۰۰ فرد «از نظر شناختی سالم» منتشر کردند، دریافتند افت حافظه ناشی از افزایش سن با کاهش کیفیت ارتباط میان نواحی مختلف مغز ارتباط نزدیکی دارد. این روند نتیجه تخریب تدریجی غلاف چربی است که نورون‌ها را عایق‌بندی می‌کند و نیز کوچک شدن هیپوکامپ، بخشی از مغز که در شکل‌گیری خاطرات جدید نقشی اساسی دارد.

لیندنبرگر می‌گوید این موضوع جای نگرانی ندارد: «یادگیری و حافظه رویدادی هر دو به شکل‌گیری پیوندهای جدید و به یاد آوردن پیوندهایی که قبلا ایجاد شده‌اند وابسته‌اند و با افزایش سن، سازوکارهای مغزی مسئول این فرایندها به‌تدریج دقت و قابلیت اطمینان کمتری پیدا می‌کنند.»

افزون بر این، در بسیاری از موارد، خطاهای حافظه در زندگی روزمره در واقع ناشی از ضعف توجه‌اند، نه ضعف حافظه. اگر هنگام گذاشتن کلیدها به دلیل حواس‌پرتی یا استرس، مغز اصلا محل قرار دادن آن‌ها را به‌درستی ثبت (رمزگذاری) نکرده باشد، بعدا چیزی وجود نخواهد داشت که بتوان آن را از حافظه بازیابی کرد.
 

اختلال حافظه مرتبط با افزایش سن

اگر با مشکلات حافظه روبه‌رو هستید، اما:

•  این مشکلات به‌طور محسوس زندگی روزمره شما را مختل نمی‌کنند،
•  بر توانایی شما برای انجام کارها به همان شکلی که همیشه انجام می‌دادید تاثیر نمی‌گذارند،
•  در یادگیری و به خاطر سپردن اطلاعات جدید مشکلی ندارید،
•  و هیچ بیماری زمینه‌ای عامل مشکلات حافظه شما نیست،

در این صورت به وضعیتی دچار هستید که «اختلال حافظه مرتبط با افزایش سن» نامیده می‌شود.

اختلال حافظه مرتبط با افزایش سن بخشی طبیعی از روند سالمندی محسوب می‌شود و به این معنا نیست که به زوال عقل (دمانس) مبتلا هستید.

گرچه ممکن است گاهی در به یاد آوردن برخی موارد دچار مشکل شوید، مانند اینکه کلیدهایتان را کجا گذاشته‌اید، رمز عبور یک وب‌سایت چیست یا نام یکی از همکلاسی‌های قدیمی‌تان را به یاد نیاورید، این موارد نشانه ابتلا به زوال عقل نیستند. ممکن است اطلاعات را به سرعت گذشته به خاطر نیاورید، اما در بیشتر موارد جای نگرانی وجود ندارد.
 

اختلال شناختی خفیف

میان اختلال حافظه مرتبط با افزایش سن و زوال عقل، وضعیتی وجود دارد که «اختلال شناختی خفیف» (MCI) نامیده می‌شود. همان‌طور که از نام آن پیداست، علائم این وضعیت خفیف هستند؛ شما دچار کاهش حافظه و علائم دیگری مانند دشواری در صحبت کردن یا سردرگمی می‌شوید، اما این مشکلات آن‌قدر شدید نیستند که در عملکردها و فعالیت‌های عادی روزمره شما اختلال ایجاد کنند.

با این حال، اگر به اختلال شناختی خفیف مبتلا باشید، در مقایسه با افرادی که فقط دچار اختلال حافظه مرتبط با افزایش سن هستند، بیشتر در معرض ابتلا به بیماری آلزایمر یا انواع دیگر زوال عقل قرار دارید.
 

زوال عقل (دمانس)

اگر کاهش حافظه شما به حدی شدید باشد که:

•  بر زندگی روزمره و توانایی شما برای حفظ روال عادی زندگی تاثیر بگذارد،
•  یادگیری مطالب جدید برایتان دشوار شود،
•  انجام کارهایی که قبلا برایتان آشنا و معمول بوده‌اند سخت شود،
•  و اطرافیان نزدیکتان نیز متوجه تغییراتی در توانایی‌های شما شوند،

در این صورت مشکلات حافظه شما با آنچه افراد معمولا در مراحل اولیه زوال عقل تجربه می‌کنند، مطابقت دارد.

با این حال، تنها راه اطمینان از اینکه آیا به زوال عقل مبتلا هستید یا نه، مراجعه به پزشک و انجام ارزیابی‌ها و آزمایش‌های لازم است.
 

نشانه‌های کاهش حافظه به‌عنوان بخشی از روند طبیعی سالمندی

•  نمی‌توانید جزئیات یک گفت‌وگو یا رویدادی را که یک سال پیش رخ داده است به یاد بیاورید.
•  نمی‌توانید نام یکی از آشنایان را به خاطر بیاورید.
•  گاهی برخی چیزها یا رویدادها را فراموش می‌کنید.
•  گاهی در پیدا کردن واژه مناسب دچار مشکل می‌شوید.
•  درباره حافظه خود نگران هستید، اما دوستان و بستگانتان چنین نگرانی‌ای ندارند.
 

نشانه‌های زوال عقل

•  نمی‌توانید جزئیات رویدادها یا گفت‌وگوهای اخیر را به یاد بیاورید.
•  نمی‌توانید اعضای خانواده را تشخیص دهید یا نام آن‌ها را بدانید.
•  چیزها یا رویدادها را با دفعات بیشتری فراموش می‌کنید.
•  هنگام پیدا کردن واژه‌ها، مکث‌های مکرر دارید یا به‌جای واژه مورد نظر از واژه‌های دیگری استفاده می‌کنید.
•  دوستان و بستگانتان درباره حافظه شما نگران هستند، اما خودتان از وجود مشکل آگاه نیستید.