سیلاد – وحیده برزگر: دختر جوان در حالی که روی صندلی سالن زیبایی نشسته و گوشیاش را میان انگشتانش جابهجا میکند، می گوید: «سیگار زد به سرم…» بیآنکه مکثی در رفتارش باشد، از جایش بلند میشود و به سمت بالکن میرود. میگوید همیشه همانجا سیگار میکشد؛ «زیرسیگاری هم پشت گلدان است.»
مسئله فقط این نیست که مصرف دخانیات در میان زنان جوان افزایش یافته است؛ آنچه اهمیت بیشتری پیدا کرده، کاهش فاصله میان مصرف و پنهانکاری است. رفتاری که تا چند سال پیش در بسیاری از موقعیتها پنهان میشد، حالا دستکم در بخشی از فضاهای خصوصی و نیمهعمومی، آشکارتر و عادیتر از گذشته دیده میشود.
بر اساس اعلام وزارت بهداشت که ۴ خرداد ۱۴۰۵ در رسانهها بازتاب یافت، (تسنیم) حدود ۱۴ درصد جمعیت بالای ۱۸ سال در ایران مصرفکننده انواع محصولات دخانی هستند. در همین دادهها آمده است که حدود ۲۶ درصد مردان و ۴.۵ درصد زنان در این گروه سنی مصرفکننده دخانیاتاند.
در گزارشهای مقایسهای مرتبط با پیمایش ملی عوامل خطر بیماریهای غیرواگیر (STEPS) نیز بر روند افزایشی مصرف تأکید شده است. بر اساس بازنشرهای رسانهای این دادهها، مصرف دخانیات در فاصله سالهای ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۰ در مردان و زنان افزایش داشته و این رشد در زنان محسوستر گزارش شده است. همچنین در برخی گروههای سنی جوانتر، شتاب افزایش مصرف بیشتر بوده است.
با این حال، در خواندن این ارقام باید به یک نکته مهم توجه کرد: اعدادی مانند ۹۰ درصد یا ۹۰.۸۸ درصد، در صورت استناد به این گزارشها، به معنای رشد نسبی نسبت به سال پایهاند، نه اینکه ۹۰ درصد از کل زنان آن گروههای سنی مصرفکننده دخانیات شده باشند.
همین تمایز، برای فهم دقیق مسئله ضروری است. مسئله فقط «بالا بودن عدد» نیست، بلکه سرعت تغییر الگوی مصرف است؛ تغییری که اگر در سنین پایینتر و در گروههای جوانتر رخ دهد، میتواند در سالهای بعد خود را در سطوح بالاتر شیوع نشان دهد.
در آبان ۱۴۰۲، بهزاد ولیزاده، رئیس دبیرخانه ستاد کشوری کنترل دخانیات وزارت بهداشت، اعلام کرد که مصرف روزانه سیگار در زنان ۱۸ تا ۲۴ سال از ۰.۱ درصد به ۰.۲۹ درصد رسیده است؛ تغییری که از نظر آماری معادل رشد نسبی ۱۹۰ درصدی است. این عدد نیز اگرچه از سطح شیوع بسیار بالایی خبر نمیدهد، اما از شتاب تغییر در گروهی سنی حکایت دارد که از منظر سیاستگذاری سلامت عمومی، حساس و تعیینکننده است.
ولیزاده همچنین هشدار داده بود که سن گزارششده شروع مصرف دخانیات به حدود ۱۳ سال رسیده است؛ نشانهای نگرانکننده از پایینتر آمدن سن مواجهه و آغاز مصرف.
میدان چه میگوید؟
مشاهدات میدانی، بهتنهایی ارزش تعمیم آماری ندارند؛ اما وقتی در کنار دادههای رسمی قرار میگیرند، میتوانند نشانههایی از تغییر رفتار اجتماعی را آشکار کنند.
در یک کافه کوچک، هنوز بعضی مشتریها سیگار را با نگاهی به اطراف و حالتی نیمهپنهان روشن میکنند. اما چند میز آنسوتر، دختر جوانی بیمکث پاکت سیگار را روی میز میگذارد و شعله فندک را بالا میکشد؛ انگار نه کاری خلاف عرف انجام میدهد و نه ضرورتی برای پنهانکردن آن میبیند.
در یک مرکز خرید، دختر نوجوانی به دکه نزدیک میشود، نام برند را میگوید، پول را میپردازد و پاکت را در کیفش میگذارد؛ بیاضطراب، بیشتاب و بیتلاش برای پنهانکردن خرید. چند سال پیش شاید همین صحنه، دستکم در بسیاری از فضاها، با تردید، تعارف یا پنهانکاری بیشتری همراه بود.
در ورودی یک ساختمان مسکونی نیز، کنار رفتوآمد کودکی خردسال و مردی سالمند، دختر جوانی سیگارش را روشن میکند. به تذکر کوتاهی که درباره حضور کودک داده میشود، فقط یک جمله پاسخ میدهد:
«این روزها تنها چیزی است که آرامم میکند.»
البته این نشانهها در همه فضاها یکسان نیستند. در بسیاری از محیطهای خانوادگی، آموزشی یا شهری، همچنان انگ اجتماعی، تذکر، محدودیت یا نوعی حساسیت نسبت به مصرف دخانیات از سوی زنان وجود دارد. اما آنچه در بخشی از میدان دیده میشود، کاهش فاصله میان «مصرف» و «نمایش اجتماعی مصرف» است.
مسئله فقط افزایش نیست؛ شتاب تغییر است
خطای رایج در خواندن این موضوع، توقف روی درصدهاست. در حالی که برای تحلیل اجتماعی، گاهی شتاب تغییر مهمتر از سطح فعلی مصرف است. اگر مصرف در یک گروه با پایه تاریخی پایین، در چند سال رشد قابل توجهی را تجربه کند، این موضوع میتواند از دگرگونی در هنجارهای رفتاری، الگوهای مواجهه با استرس و مرزهای فرهنگی مصرف خبر بدهد.
به بیان دیگر، پیش از آنکه یک رفتار در آمارهای کلان «فراگیر» شود، معمولاً نشانههایش در تغییر حساسیت اجتماعی، کاهش قبح رفتاری، و حضور عادیتر آن در زندگی روزمره دیده میشود.
از مسئله فردی تا پیامد اجتماعی
مصرف دخانیات فقط یک رفتار فردی باقی نمیماند، بهویژه وقتی در فضاهای بسته یا مشترک رخ میدهد. دود دستدوم، کودکان، سالمندان و دیگر اعضای خانواده را نیز در معرض خطر قرار میدهد و هزینه آن از انتخاب فردی فراتر میرود.
به همین دلیل، بحث دخانیات فقط به «حق انتخاب فردی» محدود نمیشود؛ بلکه به حق دیگران برای تنفس در محیطی سالم نیز مربوط است. اینجاست که خانه، راهپله، ورودی ساختمان، خودرو و سایر فضاهای نیمهخصوصی، به عرصهای مهم در سیاستگذاری و آگاهیرسانی عمومی تبدیل میشوند.
چرا الگو در حال تغییر است؟
برای توضیح این تغییر، نمیتوان فقط به یک علت اشاره کرد. ترکیبی از فشارهای روانی، فرسودگی ناشی از نااطمینانی اقتصادی، تغییر سبک زندگی، نقش جمع همسالان، دسترسی آسانتر به برخی محصولات دخانی و کاهش قبح اجتماعی در برخی محیطها، میتواند در این روند اثرگذار باشد.
در بخشی از تجربه زیسته جوانان، دخانیات دیگر فقط یک ماده مصرفی نیست؛ گاه به ابزاری برای تنظیم هیجان، تخلیه تنش، همراهی با جمع، یا حتی نمایش نوعی هویت و استقلال بدل میشود. همینجا است که مسئله از سطح «عادت فردی» فراتر میرود و به موضوعی اجتماعی و فرهنگی تبدیل میشود.
رضا فریدی، روانشناس بالینی و کارشناس آسیبهای اجتماعی، این روند را نشانهای از تغییر عمیقتر در الگوهای روانی و اجتماعی جامعه توصیف کرده و می گوید: تغییری که اگر جدی گرفته نشود، میتواند در سالهای آینده با هزینههای بهداشتی و اجتماعی بیشتری همراه شود.
تجربه جهانی چه میگوید؟
ایران در این زمینه تنها نیست. تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که تغییر الگوی مصرف دخانیات در میان زنان و نوجوانان، پدیدهای شناختهشده در دورههای گذار اجتماعی است. با این حال، تجربههای موفق جهانی نیز نشان دادهاند که محدودیت تبلیغات، کنترل دسترسی، آموزش عمومی، و اجرای مؤثر قوانین مرتبط با مصرف در فضاهای عمومی از مهمترین ابزارهای کنترل این روند هستند.
در ارزیابیهای بینالمللی نیز بار اقتصادی و سلامتمحور مصرف دخانیات مورد تأکید قرار گرفته است. با این حال، در استناد به اعداد دقیق مربوط به هزینهها یا مرگومیر، باید به گزارش اصلی و نسخه رسمی منبع مراجعه کرد.
***
داستان آن دختر در سالن زیبایی، فقط یک صحنه روزمره نیست. «زیرسیگاری پشت گلدان» شاید در ظاهر نشانهای از نیمهپنهان بودن مصرف باشد، اما همین که سیگار کشیدن دیگر نیازی به انکار، توجیه یا پنهانکاری کامل ندارد، از تغییر مهمتری خبر میدهد.
مسئله اصلی فقط این نیست که چند نفر بیشتر سیگار میکشند. مسئله این است که در بخشی از گروههای جوان، مصرف دخانیات در حال عادیتر شدن است؛ و هرجا یک رفتار از حاشیه به متن زندگی روزمره نزدیک شود، باید آن را جدیتر از پیش دید.
