به گزارش ایرنا لرستان سرزمین کوههای سر به فلک کشیده و درههای ژرف در میان چینخوردگیهای زاگرس گنجینههایی از جنس سکوت و آبی فیروزهای پنهان کرده است، تالابهایی که همچون آینههایی زمینی آسمان را در آغوش میکشند.
مجموعه تالاب های پلدختر، بیشهدالان و تنوردر چون نگینهایی درخشان در هیاهوی صخرههای سخت و بلوطهای کهن، بر پیکره این دیار میدرخشند و آنگاه که در حریم این پهنههای آبی پای میگذاری گویی به سرزمینی گام نهادهای که زمان از حرکت باز ایستاده است.
در حاشیه این تالابها، نیزارها با وزش هر نسیم زمزمهای باستانی را در گوش باد میخوانند و نجواهایی از رازهای قرنها همنشینی آب و خاک را طنین انداز می کنند، سطح تالاب ها بوم نقاشی خیالانگیزی است که تصویر پرواز پرندگان مهاجر، رقص ابرها و ابهت کوههای پیرامون را در دل خود ثبت میکند.
طلوع خورشید بر پهنه این تالابها تماشاییترین ضیافت نور و رنگ است، زمانی که پرتوی زرین خورشید بر تار و پود آب میافتد و ذرات معلق در هوا همچون غباری از طلا به پرواز در میآیند صدای تپش قلب طبیعت به گوش می رسد.
تالاب های لرستان فقط یک پدیده جغرافیایی نیستند بلکه ریههای تنفس و پناهگاه امن جانوران و پرندگانی هستند که هزاران فرسنگ را در جستجوی آرامش پیمودهاند و در کنار این پهنههای زلال، بوی خوش گلهای خودرو، خاک نمناک و درختان کهن بلوط، آدمی را از هر چه هیاهوی دنیای مدرن است رها می کند.
تالابها به عنوان غنیترین اکوسیستمهای طبیعی در حفاظت از تنوع زیستی، تلطیف آب و هوای مناطق پیرامون خود و رفاه جامعه بشری اهمیت بسیاری دارند تا جایی که گفته می شود ارزش اکولوژیکی آنها بیش از جنگل و زمینهای کشاورزی است و یکی از پرثمرترین و حاصلخیزترین اکوسیستم ها در دنیا به شمار می روند.
به گفته کارشناسان تالاب ها تقریبا ۶ درصد مساحت کره زمین را تشکیل می دهند و گونه های مختلفی از گیاهان، حشره ها، دوزیستان، خزندگان، پرندگان، ماهیها و پستانداران بخشی از این اکوسیستم هستند.
۱۴۱ تالاب دارای ارزش اکولوژیکی با وسعت بیش از سه میلیون هکتار در ایران شناسایی شده که از این تعداد ۲۵ تالاب با بیش از یک میلیون و ۴۰۰ هزار هکتار مساحت در سایت کنوانسیون رامسر ثبت شده است.
از طرفی ارزش اقتصادی تالاب ها به ویژه برای جوامع محلی اطراف آن غیرقابل انکار بوده و در مواردی معیشت مردم محلی اطراف تالابها با حیات این اکوسیستم آبی گره خورده است که در این راستا آموزش جوامع محلی برای حفظ، حراست و استفاده صحیح از تالاب ها ضروری به نظر می رسد.
استان لرستان نیز با بهره مندی از طبیعتی مثال زدنی، وسعت قابل توجهی از تالاب ها را در خود جای داده است که نقش موثری در تغییرات اقلیمی دارند و از شهرت کشوری و جهانی برخوردار هستند.
بر اساس بررسی های زمین شناسی، تالاب های ۱۱ گانه معروف پلدختر حدود ۱۰ تا ۱۱ هزار سال پیش بر اثر وقوع زلزله ای به بزرگی بیش از هفت ریشتر به وجود آمده اند که موجب رانش لایه های سنگی یال شمالی طاقدیس کبیر کوه و مسدود شدن رودخانه های سیمره و کشکان شده است.
بیش از ۵۰ تالاب کوچک و بزرگ در پلدختر بوده که از زمان تشکیل تا ۱۰۰ سال پیش تحت تاثیر عوامل طبیعی، بیشتر آنها خشک و منقرض شده و تنها ۱۱ تالاب که از تغذیه بهتری برخوردار بوده باقی مانده اند.
وسعت این تالاب ها بیش از ۴۵ هکتار است که “گری جمجمه” بزرگترین و “گری سیه” کوچکترین آنها است که همگی به جز “گرگر” در همه فصول سال از طراوت قابل توجهی برخوردار هستند، هرگز خشک نمی شوند.
آب شیرین تالاب تنگ فنی و گیاهانی چون بلمک، نی، بلوط، پونه و بابونه در حاشیه همه تالاب های این منطقه مناظر دل فریب و چشم نوازی را به وجود آورده است.
در جنوب شرقی شهرستان بروجرد نیز تالابی به نام بیشه دالان وجود دارد که زیستگاه پرندگان مهاجر و بومی است و در شهرستان دورود نیز تالاب هایی وجود دارد که اکنون میزبان پرندگان مهاجری همچون فلامینگو هستند.
تالاب های ۱۱ گانه پلدختر، بیشه دالان بروجرد، تنوردر دورود، گهر کوچک و کارستی غار ماهی کور، مهمترین تالاب های طبیعی لرستان به شمار می روند که طی سالیان گذشته مصارف غیرکارشناسی و غیر علمی از عرصه آنها، این اکوسیستم های با ارزش را دچار چالش کرده اما خوشبختانه امسال در پی نزولات جوی وضعیت نسبت به سال های قبل در شرایط بهتری قرار داده است.
افزایش تراز آبی تالابهای پلدختر
مدیرکل حفاظت محیط زیست لرستان در این خصوص گفت: پس از بارش نزولات آسمانی موثر اخیر در استان به ویژه شهرستان پلدختر، تراز آب تالابهای منطقه بهطور قابل توجهی افزایش یافته و پهنههای آبی آنها گسترش پیدا کرده است.
کامران فرمان پور اظهار داشت: ورود روانابها و سیلابهای فصلی به حوضههای آبگیر، نقش مهمی در احیای این تالابها و بازگشت آنها به شرایط تعادل ایفا کرده است.
وی بیان کرد: افزایش سطح آب، علاوه بر بهبود وضعیت هیدرولوژیکی، موجب تغذیه سفرههای زیرزمینی و افزایش ظرفیت ذخیره طبیعی آب در منطقه شده است که این امر نشانهای از بهبود شرایط اکولوژیکی تالابها به شمار میرود.
وی ادامه داد: تداوم این روند در صورت مدیریت صحیح منابع آب میتواند نقش مهمی در پایداری تالابهای لرستان و تثبیت منابع آبی منطقه داشته باشد.
فرمان پور در خصوص اهمیت تالابهای شهرستان پلدختر گفت: تالابهای این منطقه دائمی و فصلی هستند که علاوه بر حفظ تنوع زیستی، به عنوان جاذبههای طبیعی مهم در جذب گردشگران نقش بسزایی ایفا میکنند.
وی تاکید کرد: تالابهای ۱۱ گانه پلدختر از مهمترین زیستگاههای پرندگان مهاجر و بومی در غرب کشور بهشمار میروند و افزایش سطح آب، شرایط مطلوبی را برای زیست، تغذیه و زادآوری این گونهها فراهم کرده است.
وی با بیان اینکه این تالابها پناهگاه گونههای ارزشمندی همچون اردک سرسبز، اردک بلوطی، اردک اردهای، انواع حواصیل و دیگر پرندگان آبزی، کنارآبزی و خشکیزی هستند ادامه داد: علاوه بر این، تالابها زیستگاه انواع دوزیستان، ماهیان و بیمهرگان آبزی بوده و نقش کلیدی در پایداری زنجیرههای غذایی ایفا میکنند.
زهکشی و بهرهبرداری غیر اصولی، چالش عمده تالابهای لرستان
مدیرکل حفاظت محیط زیست لرستان گفت: ارزش اکولوژیکی تالاب ها بسیار بیشتر از مصارف کشاورزی و پرورش ماهی است که جوامع محلی باید از این مهم مطلع شوند که این امر با تعریف معیشت های جایگزین محقق می شود.
فرمان پور عنوان کرد: امسال برنامه ریزی های خوبی در حوزه تالاب های استان صورت گرفته، پایش هوشمند در حال انجام است همچنین ثبت تالاب های لرستان در کنوانسیون رامسر در دستور کار قرار دارد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست لرستان با اشاره به فعالیت ۲ پاسگاه محیط بانی در تالاب های پلدختر و یک پاسگاه در بیشه دالان بروجرد بیان کرد: حق انتفاع و بهره مندی جوامع محلی باید در راستای احیا و حفاظت از تالاب ها محفوظ باشد تا همگام و همراه طرح های مدیریت تالاب ها باشند.
فرمان پور با تاکید بر اینکه مردم ساکن اطراف تالاب ها باید به طور کامل در طرح های اجرایی دیده شوند، اظهار داشت: به همین منظور آموزش و کلاس های توجیهی جوامع محلی در دستور کار این اداره کل قرار دارد تا بتوان طرح هایی در چارچوب قانون تالاب ها اجرا کرد.
وی با اشاره به اینکه هم اکنون تالاب های لرستان به لحاظ حضور پرندگان مهاجر وضعیت خوبی دارند، گفت: سایت های پرنده نگری تالاب های استان نیز در حال پیگیری است و تلاش می شود در این راستا معیشت های جایگزینی برای جوامع عمومی تعریف و اجرایی شود.
مدیرکل حفاظت محیطزیست لرستان افزود: مبنای اصلی برنامه جامع مدیریت زیست بومی، مشارکت محور بودن آن است و اجرای موفق آن به مشارکت تمامی گروههای ذینفعان و جوامع محلی اطراف تالابها بستگی دارد.
فرمان پور یادآور شد: تالابها با ارزشهای اکولوژیک بالا به عنوان تعدیل کننده آب و هوا، کنترل کننده سیلابها، تغذیه کننده آبهای زیرزمینی و با دارا بودن ارزشهای زیبایی شناختی بی بدیل و موثر، نقش مهمی در جذب اکوتوریسم و رونق اقتصادی جوامع محلی هر منطقه دارند.
گردشگری زیست محیطی، کارکرد نوین تالابهای لرستان
مدیرکل حفاظت محیط زیست لرستان با اشاره به ظرفیت قابل توجه گردشگری زیست محیطی تالاب های استان بیان کرد: در این راستا روستای “کپر جودکی” اقدامات قابل توجهی داشته که علاوه بر حضور لک لک ها در این روستا حضور پرندگان مهاجر نیز باعث جذب گردشگران بسیاری در این منطقه شده است به حدی که مردم به این نتیجه رسیده اند با حفاظت از این منابع طبیعی امکان کسب درآمد بیشتری خواهند داشت.
فرمان پور با اشاره به ظرفیت منحصر به فرد تالاب ها در جذب گردشگر اضافه کرد: ظرفیت بی نظیر تالاب ها در جذب گردشگر و کسب درآمد به مراتب بیش از کشاورزی است و در این راستا جوامع محلی پیشگام در حفاظت از عرصه های تالاب ها شده اند.
وی با بیان اینکه برنامه حفاظت از تالاب های پلدختر و بیشه دالان در شورای برنامه ریزی استان مصوب شده است ادامه داد: تالاب های لرستان کمتر وابسته حق آبه هستند و اغلب منابع تامین آب این اکوسیستم ها بارندگی ها و نزولات جوی است که خوشبختانه امسال این منابع به خوبی تامین شد.
حال خوش تالابهای لرستان متاثر از بارشهای فصلی
معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی حفاظت محیط زیست لرستان نیز با تاکید بر اینکه وضعیت آبی تالاب ها امسال نسبت به سال گذشته در شرایط بسیار بهتری قرار دارد گفت: یکی از مباحث مهندسی بررسی وضعیت تالاب ها، مقایسه نسبت به سال قبل و میانگین ۳۰ ساله است.
امیر زند افزود:در حال حاضر به ویژه امسال که بارندگی های نسبتا متناسبی در سطح استان ثبت شد وضعیت تالاب های استان نسبت به سال گذشته در شرایط مطلوبی قرار دارد.
وی اظهار داشت: تالاب های بیشه دالان و تنوردر هنوز هم با شرایط ایده آل فاصله دارند و با مسائلی مانند تخریب، برداشت غیرمجاز آب و چاه های بالا دست مواجه هستند که مهار این چالش ها به صورت گام به گام در دست اقدام بوده اما شرایط طبیعی این تالاب ها نسبت به سال قبل بهتر است.
وی با اشاره به وضعیت بسیار مطلوب دریاچه گهر دورود با توجه به بارندگی های امسال اظهار داشت: براساس آخرین بازدیدهای انجام شده، این منطقه، به لحاظ ذخیره آبی و اکولوژیکی در شرایط خوبی قرار دارد و مراحل ثبت آن در کنوانسیون رامسر در حال انجام است.
زند گفت: هر ساله اقداماتی در راستای مدیریت و حفاظت تالاب ها به منظور کنترل صید وشکار، جلوگیری از حفاری ها و نهرکنی، لایروبی انهار، جلوگیری از تغییر کاربری اراضی، جاده کشی و جلوگیری از تخریب تالاب ها انجام می شود.
وی افزود: امسال به منظور کنترل وضعیت تالاب بیشه دالان، اقدامات خوبی از جمله ممانعت از کشاورزی در عرصه در این تالاب انجام شده است.
وی با تاکید بر ممانعت از صدور مجوز برای نهر جدید و تغییر کاربری اراضی بالادست در تالاب بیشه دالان ادامه داد: همچنین اجازه لایروبی برای کانال بالادست این تالاب داده نشد و افراد مصر برای این موضوع، با همکاری دستگاه قضا بازداشت و به دادگستری ارجاع داده شدند.
معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی حفاظت محیط زیست لرستان گفت: همچنین در تعاملات انجام شده با جوامع محلی در خصوص حفاظت از تالاب تنوردر بروجرد، فعلا به شکل سنتی از آب این تالاب استفاده می شود و با توجه به شرایط خوبی منابع آبی بخشی از آب این تالاب رهاسازی می شود.
زند افزود: بر اساس برنامه تدوین شده و لزوم اجرای طرح های مدیریتی، مهندسی و زیرساختی جهت حذف نیزارها، اعتباراتی مورد نیاز و طرح های اولیه نیز آماده شده است.
وی با اشاره به پوشش زیاد گیاهی امسال در اطراف تالاب ها و سایر مناطق عنوان کرد: با توجه به احتمال آتش سوزی های بیشتر و گسترده تر، تلاش می شود خسارات با تعامل با جوامع محلی و تامین تجهیزات، به کمترین حد ممکن برسد.
معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی حفاظت محیط زیست لرستان با اشاره به شرایط تالاب های بروجرد گفت: در این منطقه حق آبه نداریم و خوشبختانه مشکل تعارض وجود ندارد.
احیای تالاب «گوری بلمک» بزرگ با تعامل جوامع محلی
زند با اشاره به شرایط مطلوب تالاب های پلدختر گفت: تعاملاتی در خصوص حفاظت از تالاب گوری بلمک با اهالی روستای ولیعصر و اقداماتی نیز طی توافق با جهادکشاورزی پلدختر و جوامع محلی برای ساماندهی این تالاب انجام شده است.
وی با اشاره به جذب اعتباراتی در این زمینه ادامه داد: همچنین جهاد کشاورزی نیز بخشی از هزینه های احیای این تالاب را تامین خواهد کرد.
وی اظهار داشت: یکی از مشکلات تالاب گوری بلمک آبگرفتگی منازل است که در این راستا دیوار حفاظتی ایجاد و مقرر شد امسال بخشی از تالاب، آبگیری شود اما به دلیل شرایط جنگی تاکنون محقق نشده است اما تلاش می شود خروجی آن با همکاری جهاد کشاورزی، مسدود و بخشی از گوری بلمک بزرگ به صورت دائم احیا شود.
کارکردهای متنوع تالاب؛ از تلطیف هوا تا خانه امن پرندگان
زند با اشاره به کارکردها و ارزش اکولوژیکی تالاب ها گفت: تالاب ها کارکردهای بسیاری دارند و در بحث تنظیم شرایط هیدورلوژیک منطقه بسیار تاثیر گذار هستند.
وی با بیان اینکه تالاب ها تنظیم کننده شرایط زیستگاهی هستند ادامه داد: تالاب ها در زمان سیلاب حجم زیادی از آب را در خود نگهداری می کنند که این منبع آبی با تاخیر از زمان سیلاب وارد جریان رودخانه می شود.
وی با اشاره به سیل سال ۹۸ در لرستان عنوان کرد: تالاب تنوردر و بیشه دالان، شهرستان دورود را از سیلاب نجات دادند و جریان شدید رودخانه را در پیک سیلاب مهار و کنترل کردند.
زند اظهار داشت: یکی دیگر از مهمترین کارکردهای تالاب ها تغذیه آبخوان است که به دلیلی ذخیره آب در محدود تالاب، سفره های زیرزمینی منطقه را تغذیه می کند و از طرفی تالاب ها زیستگاهی غنی برای تنوع زیستی وابسته به این مناطق هستند.
وی ادامه داد: تالاب ها زیستگاه امنی برای پرندگان مهاجر و بومی به شمار می روند و این در حالیست که حضور پرندگان مهاجر در این زیستگاه ها پشتوانه غنی برای تنوع زیستی است.
زند عنوان کرد: تالاب بیشه دالان بروجرد در جوار روستای کپرجودکی طی سال های اخیر به علت حضور لک لک ها در این روستا به عنوان منطقه هدف گردشگری معرفی و از طرفی حضور درنای سیبری به عنوان یک گونه شاخص دنیا در تالاب تنوردر مشاهده شده است.
وی تاکید کرد: این تالاب ها به عنوان تفرج گاه و اماکن گردشگری بسیار مورد توجه هستند و از اماکن گردشگری شاخص در این استان نیز به شمار می روند.
زند افزود: همچنین می توان تلطیف هوا را از دیگر کارکردهای تالاب ها برشمرد چراکه موجب طراوات در اقلیم می شوند که هوای خنک تابستان، مرطوب زمستان و کاهش سرما را به همراه دارند.
وی ادامه داد: رسوبات اراضی تالاب ها بسیار ریز است و به اصطلاح با عنوان« لای» شناسایی می شوند که در زمان خشکسالی و کمبود آب این مناطق، به کانون تولید گرد و غبار تبدیل می شوند.
نبود سند مالکیت، تهدید پیش روی تالابهای لرستان
رئیس اداره تالابهای حفاظت محیطزیست لرستان نیز گفت: تالاب های استان با وجود شرایط مطلوب تنوع زیستی و منابع آبی به ویژه سال جاری، در معرض خطر متخلفان زیست محیطی قرار دارند.
سجاد قهرمانی با بیان اینکه نداشتن سند مالکیت تالاب ها موجب تعرض به عرصه آنها شده افزود: تاکنون منابع طبیعی استان در راستای صدور سند برای تالاب های استان اقدام نکرده و فقدان سند مالکیت، به سد محکمی برابر حفاظت هرچه بهتر تالاب های استان تبدیل شده است.
وی با اشاره به زهکشی های انجام شده در اطراف برخی تالاب های استان ادامه داد: کشاورزان با زهکشی در اطراف تالاب ها موجب کاهش سطح آنها شده اند که در سال های اخیر تلاش شده است این تهدیدها با تعاملات و آموزش های جوامع محلی کاهش یابد.
وی عنوان کرد: کاشت درختان غیربومی از جمله بید مجنون توسط منابع طبیعی طی سال های اخیر حجم زیادی از آب تالاب ها را جذب کرده و گردشگری غیراصولی نیز بر مشکلات افزوده که این موضوع در دریاچه گهر بیش از دیگر مناطق مشهود است.
