غزال زیاری: یکی از شخصیتهای فراموشنشدنی کارتونهای والت دیزنی، “دامبو” است. فیل کوچکی که از یک ساختمان در حال سوختن بیرون میپرد، گوشهای بزرگش را باز کرده و پرواز میکند.
گرچه فیلهای واقعی نمیتوانند پرواز کنند، اما مثل دامبو گوشهای واقعاً بزرگی دارند؛ مثلاً گوش فیل آفریقایی بزرگترین گوش در میان تمام حیوانات است و تا ۲ متر طول و ۱.۵ متر عرض دارد و ۲۰ درصد از کل سطح بدن آنها را تشکیل می دهد؛ اما تا حالا این سؤال برایتان مطرحشده که چرا گوش فیلها اینقدر بزرگ است؟
طبیعتاً این موضوع هیچ ربطی به پرواز ندارد. اگر بخواهیم مختصر و مفید به این سؤال پاسخ بدهیم، این است که گوشهای فیل نقشی حیاتی در خنک شدن و برقراری ارتباط آنها ایفا میکنند.
چرا خنک ماندن برای فیلها اینقدر سخت است؟
فیلها بزرگترین حیوانات خشکیزای جهان هستند و وزن آنها به حدود ۵۴۰۰ کیلوگرم میرسد؛ یعنی سنگینتر از وزن یک آمبولانس. جثه بزرگ فیلها، مزایای متعددی برایشان دارد، از دور ماندن از دست شکارچیان گرفته تا دسترسی به پوشش گیاهی بلند؛ اما همین جثه بزرگ، کار خنک ماندن را برایشان سختتر میکند. چرا که بدن فیلها حتی وقتی ساکن ایستادهاند هم مقدار زیادی گرمای داخلی تولید میکند.
زیستگاه آنها شرایط را برایشان سختتر هم میکند. چرا که معمولاً فیلها در اقلیمهای گرم زندگی میکنند و در چنین زیستگاههایی خطر گرمای بیشازحد، بسیار بالاست.
ما انسانها با دفع گرما از طریق سطح پوست اعضای بلند و باریک بدنمان، مثل دستها و پاها، خود را خنک میکنیم. ولی فیلها با بدنهای حجیم و پاهای ضخیم، سطح پوست نسبتاً کمی برای دفع تمام آن گرمای انباشته شده دارند.
بهعلاوه فیلها برخلاف انسانها، عرق نمیکنند. آنها چند غده عرق دارند که بیشتر بین انگشتان پاهایشان قرار گرفته و مقدار کمی رطوبت آزاد میکند و این کار، فقط کمی خنکشان میکند. درعینحال آنها نمیتوانند مثل سگها له له بزنند. به همین خاطر هم بدنشان برای روشهای دیگری در راستای خنک ماندن تکاملیافته است.
گوشهایی در حکم بادبزن
آنجلا استوگر هوروات، استاد علوم حفاظت از باغوحش دانشگاه وین دراینباره توضیح داد: «گوشهای فیل برای دفع گرما به شیوهای استثنایی کارآمد هستند.» در سطح وسیع گوشهای فیل هزاران رگ خونی بسیار ریز جریان دارند.
وقتی فیل خون را به گوشهایش پمپاژ میکند، خون در امتداد آن هزاران رگ حرکت کرده و با دمای بیرون خنک میشود. در ادامه این خون دوباره در بدن فیل به گردش در میآید و به حیوان کمک میکند دمای بدنش را به دمای طبیعی بدن بازگرداند.
از سوی دیگر تکان دادن گوشها به فیل در راستای دفع گرما کمک میکند. وقتی فیلها گوشهای خود را تکان میدهند، جریان هوا را روی رگهای خونی افزایش داده و خون را بیشتر خنک میکنند.
محققان با استفاده از یک مدل کامپیوتری نشان دادهاند که فیلها بیشتر حرارت بدنشان را از طریق گوشهایشان از دست میدهند. استوگر هوروات دراینباره توضیح داد: «گوشهای فیل بهعنوان رادیاتورهای قابل تنظیم عمل میکنند. فیلها بسته به دما، فعالیت یا زمان روز، کم و بیش از آنها استفاده میکنند.»
نکته جالبتوجه اینجاست که این استراتژی خنککننده حتی بر تکامل فیلها هم تأثیرگذار بوده. فیل آفریقایی ازآنجاییکه در معرض مناظر باز و گرمتری است، بزرگترین گوشها را در میان تمام گونهها دارد و گوشهای فیلهای آسیایی که در جنگلهای سایهدار زندگی میکنند، نسبتاً کوچکتر است.
اما با گرم شدن زمین به دلیل تغییرات اقلیمی، فیلها و گوشهای بزرگشان ممکن است با چالشهای جدیدی روبرو شوند. جورج ویتمایر، استاد بیولوژی ماهی، حیاتوحش و حفاظت در دانشگاه ایالتی کلرادو دراینباره گفت: «گوشهای فیلها مکانیسم سازگاری واقعاً مهمی هستند؛ اما با گرم شدن زمین، فیلها هم با شرایط جدید و متفاوتی روبرو خواهند شد.»
ارتباطگیری با گوشها
فیلها درعینحال از گوشهایشان برای صحبت با یکدیگر استفاده میکنند. مایکل آ. پاردو، دانشمند ارشد سازمان غیرانتفاعی Elephant Voices دراینباره گفت: «فیلها گوشهایشان را در وضعیتهای مختلفی نگه میدارند تا وضعیت عاطفی یا قصد رفتاریشان را اعلام کنند.» آنها معمولاً هنگام مواجهه با تهدید، گوشهایشان را با زاویه ۹۰ درجه نسبت به بدنشان باز میکنند تا حتی بزرگتر به نظر برسند. این کار معمولاً بهعنوان هشداری برای دیگران است تا عقبنشینی کنند.
از سوی دیگر و در موقعیتهای اجتماعی، حرکت گوش فیل میتواند نشاندهنده شادی، آشفتگی، تسلط و هماهنگی رفتار گروهی باشد. پاردو در این رابطه گفت: «وقتی فیلها بهشدت ازنظر عاطفی برانگیخته میشوند، مثلاً هنگام احوالپرسی با اعضای خانواده پس از یک دوره جدایی، اغلب گوشهایشان را بهسرعت تکان میدهند. این روش آنها برای گفتن این جمله است که: “هی، دلم برایت تنگ شده بود! کجا بودی؟”»
فیلها شنوندگانی فوقالعاده
گوشهای فیل درعینحال به آنها کمک میکند تا طیف وسیعی از صداها، بهویژه در محدوده فرکانس پایین را بشنوند. گرچه فیلها صداهای زیادی تولید میکنند که انسانها قادر به شنیدنشان هستند، اما بیشتر ارتباطات آنها در فرکانسهایی است که آنقدر پایین هستند که ما نمیتوانیم بشنویم.
این صداهای با فرکانس پایین دارای طولموجهای بلندی هستند که درختان و پوشش گیاهی کمتر در آنها تداخل ایجاد میکنند. همین موضوع باعث میشود تا صداها در جنگلهای انبوه یا ساواناهای وسیع خیلی دورتر حرکت کرده و فیلها را به شنوندگانی تأثیرگذار تبدیل می کند. بعضی از فیلها حتی میتوانند صداها را از فاصله بیش از ۱۰ کیلومتری بشنوند.
گوشهای فیلها درعینحال به آنها کمک میکند تا محل دقیق منبع صدا را با دقت بیشتری پیدا کنند. ویتمایر در این باره توضیح داد: «گوشهای بزرگ فیل به هدایت امواج صوتی به پرده گوششان کمک میکند. وقتی آنها در حال گوش دادن هستند، میایستند و گوشهایشان باز است. این کار به آنها کمک میکند تا تهدیدها را شناسایی کرده و شانس بقای خود را بالا ببرند.»
گرچه گوشهای بزرگ فیلها مثل دامبو، قدرت پرواز به آنها نمیدهند، اما به آنها کمک میکنند تا در مسافتهای طولانی با هم ارتباط برقرار کنند، در گرمای ساوانا خنک شوند، از خود دفاع کنند و حتی نشان دهند که چقدر دلتنگ یکدیگر شدهاند.
منبع: popsci
۵۸۳۲۱
