آن طور که پزشکیان اعلام کرده است، این معاهده در نظر دارد «توسعه روابط دوجانبه را تقویت کند و به عنوان پایه ای محکم برای پیشرفت بیشتر عمل کند». ولادیمیر پوتین نیز با طرح این موضوع که «مشاوره های روسیه و ایران در مورد دستور کار بینالمللی چه در کل جهان و چه در منطقه، تقاضای زیادی دارد»، ابعاد گسترده تر این معاهده را نشان داد. با این وجود، چالش های موجود در روابط روسیه و ایران، به ویژه با وجود تضاد منافع و رقابت های متعدد بین این دو کشور در مناطق پیرامونی از جمله در قفقاز جنوبی، یک واقعیت غیرقابل انکار است.
زمینههای اختلاف آشکار بین روسیه و ایران در قفقاز جنوبی شامل دیدگاه های آن ها در مورد استقلال آبخازیا و اوستیای جنوبی از گرجستان و همچنین روابط نظامی اسرائیل و جمهوری آذربایجان است. فراتر از این، روسیه و ایران در امتداد خطوط همکاری اقتصادی و انرژی با ارمنستان، جمهوری آذربایجان و گرجستان، به ویژه از نظر حمل و نقل و صادرات گاز طبیعی نیز دچار تعارض منافع و رقابت هستند. دیدگاه های روسیه و ایران در مورد کریدور پیشنهادی زنگه زور بین جمهوری آذربایجان و نخجوان متفاوت است. این امر پس از بازدید ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه از باکو در ۱۸ اوت ۲۰۲۴ میلادی بیشتر آشکار شد. پس از سفر پوتین، سرگئی لاوروف وزیر امور خارجه روسیه اعلام کرد که مسکو از طرح جمهوری آذربایجان برای دسترسی نامحدود به نخجوان از طریق کریدور زنگه زور حمایت می کند. اعلام چنین موضعی موجب انتقادات گسترده ای در ایران شد. زیرا از دیدگاه ایران، کریدور زنگه زور بدون نظارت و کنترل ارمنستان می تواند مرز مشترک ایران و ارمنستان را تهدید یا مسدود کند که پیامد مهم آن، کاهش تعداد همسایگان ایران از ۱۵ به ۱۴ همسایه خواهد بود و می تواند منجر به محاصره احتمالی این مرز بدون نظارت یا کنترل ارمنستان شود.
در سه دهه گذشته، شمال غربی ایران تنها راه دسترسی بین سرزمین اصلی جمهوری آذربایجان و منطقه برونگانِ نخجوان بوده است. اگرچه ایران مخالف دسترسی مستقیم زمینی بین جمهوری آذربایجان و نخجوان نیست، اما به شدت با کریدور زنگه زور مخالف است. لذا ایران انتظار نداشت روسیه در این مورد موضعی مشابه جمهوری آذربایجان و ترکیه اتخاذ کند. در این راستا، دولت ایران به فدراسیون روسیه نسبت به جانبداری از جمهوری آذربایجان در این مناقشه مرزی هشدار داد. در مقابل، ماریا زاخارووا، سخنگوی رسمی وزارت امور خارجه روسیه نیز اعلام کرد که مسکو از نگرانی های ایران در مورد کریدور زنگه زور آگاه است و «همه شفاف سازی های لازم» را در مورد موضع روسیه به ایران ارائه کرده است. بدین ترتیب، در چنین شرایطی، تنها ایران با ارمنستان در مخالفت با جمهوری آذربایجان و تلاش های ترکیه برای اجرای کریدور زنگه زور همسو است.
یکی دیگر از تضاد منافع روسیه و ایران در قفقاز جنوبی، کریدور ارس بین جمهوری آذربایجان و نخجوان است. در ۱۱ مارس ۲۰۲۲ میلادی، جمهوری آذربایجان و ایران برای ساخت یک بزرگراه و مسیر راه آهن به طول ۵۵ کیلومتر (تقریباً ۳۴ مایل) از روستای آغبند به اردوباد توافق کردند. روستای آغبند در بخش زنگیلانِ جمهوری آذربایجان در نزدیکی مرز ایران و ارمنستان واقع شده است که قرار است از طریق کریدور ارس- دو مسیر ریلی و جاده ای- با عبور از خاک ایران، به شهر اردوباد در منطقه نخجوان متصل شود. ایران «کریدور ارس» را جایگزینی برای «کریدور زنگه زور» می داند که می تواند نگرانی های این کشور در مورد بی ثباتی در امتداد مرز مشترک با ارمنستان را کاهش دهد.
واقعیت آن است که علی رغم همکاری تهران و مسکو در ساخت راهآهن رشت-آستارا برای اتصال راهآهن ایران و جمهوری آذربایجان، روسیه از پروژه کریدور راهآهن-بزرگراه ارس که جمهوری آذربایجان و نخجوان را از طریق ایران متصل میکند، حمایت آشکاری نشان نداده است. دلیل آن می تواند امتیازی باشد که روسیه بر اساس [بند نهم] توافقنامه آتش بس در نوامبر ۲۰۲۰ میلادی در قره باغ کوهستانی برای نظارت بر خطوط حمل و نقل روسیه در عبور از خاک ارمنستان، دریافت کرده است. این توافقنامه اشاره دارد که «ارمنستان حمل و نقل امن بین جمهوری آذربایجان و نخجوان را تضمین می کند. همچنین این توافقنامه تصریح می کند که «[کنترل] بر خطوط حمل و نقل توسط سرویس مرزی FSB [سرویس امنیت فدرال] روسیه انجام خواهد شد». به این دلیل که از دیدگاه روسیه، کریدور زنگه زور [در صورت تحقق] با عبور از خاک ارمنستان می تواند به عنوان ابزار نفوذ این کشور عمل کند، در حالی که کریدور ارس چنین مزیتی برای روسیه ندارد، چون با عبور از خاک ایران، روسیه نظارت و کنترلی بر آن نخواهد داشت.
مسکو و تهران دیدگاههای متفاوتی نیز نسبت به مسیر راهآهن ایران-ارمنستان دارند. در سال ۲۰۰۹ میلادی، دولت ارمنستان قراردادی را برای ساخت خط آهن مرند-نوردوز-مِغری-ایروان با ایران امضا کرد. این پروژه راه آهن در تعارض و رقابت با راه آهن قفقاز جنوبی قرار گرفت که به عنوان تنها شرکت راه آهن در ارمنستان، متعلق به راه آهن روسیه است. در ۱۳ فوریه ۲۰۰۸ میلادی، ارمنستان قراردادی را امضا کرد که ۱۰۰ درصد از مالکیت راه آهن دولتی ارمنستان را تا سال ۲۰۳۸ میلادی به شرکت راه آهن روسیه واگذار می کرد. به نظر میرسید نگرانی اصلی روسیه در آن مقطع، کاهش وابستگی ارمنستان به روسیه و افزایش نفوذ اقتصادی و ارتباط ایران در منطقه قفقاز به دلیل ساخت و تکمیل راهآهن ایران-ارمنستان بود. چنانچه ولادیمیر یاکونین، رئیس وقت راهآهن قفقاز جنوبی ارمنستان، یکی از شرکت های تابعه راهآهن روسیه در ارمنستان، پروژه راه آهن ایران و ارمنستان را بی فایده توصیف کرده بود و آن را به معنای «گشودن پنجره ای به سوی هیچ» خوانده بود.
روسیه و ایران بر سر صادرات گاز طبیعی به ارمنستان نیز با یکدیگر رقابت دارند. تهران و ایروان در سال ۲۰۰۴ میلادی قرارداد ۲۰ ساله سوآپ گاز در برابر برق امضا کردند که در سال ۲۰۰۹ میلادی اجرایی شد. در سال ۲۰۲۳ میلادی، هر دو طرف توافق کردند که این قرارداد را تا سال ۲۰۳۰ میلادی تمدید کنند. توافق اولیه در این قرارداد، قطر خط لوله را ۱۴۲۰ میلیمتر (۵۶ اینچ) معین کرده بود، اما در عمل به ۷۰۰ میلی متر (۲۸ اینچ) کاهش یافت، زیرا بسیاری گمان میکنند که ارمنستان از طرف شرکت گازپرومِ روسیه تحت فشار قرار گرفته بود. به ویژه آن که گازپروم روسیه بخش عمده ای از سهم ارمنستان در خط لوله گاز ایران به ارمنستان را از طریق شرکت تابعه خود، آرمِن گازپروم خریداری نیز کرده بود. اگر این خط لوله با قطر اولیه ساخته می شد، به ایران اجازه می داد تا در رقابت با گاز طبیعی روسیه، بتواند گاز را به گرجستان و بازارهای اروپایی صادر کند.
از دیگر نشانه های اختلاف بین روسیه و منافع ایران در بخش انرژی قفقاز جنوبی، عدم ساخت خط لوله صادرات گاز ایران به گرجستان از طریق ارمنستان و نیز تصمیم ارمنستان در سال ۲۰۰۶ میلادی برای واگذاری ۴۱ کیلومتر (حدود ۲۵ مایل) خط لوله صادرات گاز ایران در ارمنستان به گازپروم روسیه بود که به مسکو اجازه می داد تمام مسیرهای تامین گاز ارمنستان را تحت کنترلِ خود داشته باشد. به همین دلیل، تلاش ها و برنامه های بعدی ایران و ارمنستان برای صادرات گاز به گرجستان نیز با ناکامی مواجه شد.
در مجموع، منافع و رویکردهای ایران و روسیه در قفقاز جنوبی ترکیبی پیچیده از همکاری و تضاد منافع است. در حالی که روسیه و ایران به حفظ شراکت استراتژیک و منافع مشترک در قفقاز جنوبی در زمینه های مختلف مانند مخالفت با توسعه پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو)، کریدور حمل و نقل بین المللی شمال-جنوب و فرمت ۳+۳ ادامه میدهند، منافع متفاوت آن ها در منطقه چالش های مهمی را نیز برای همکاری آن ها ایجاد می کند. اگر مسکو و تهران به مدیریت این تضاد منافع نپردازند، روابط آن ها در قفقاز جنوبی همچنان ناهمسو باقی خواهد ماند.
این یادداشت در «اورسیا دیلی مانیتور» در بنیاد جیمزتاون در ایالات متحده آمریکا منتشر شده است.
۳۱۵ ۳۱۵