گاهی اوقات حواس‌پرتی بهتر از حواس‌جمعی است

«در لحظه حاضر باشید.» این مانترای مدیتیشن ذهن‌آگاهی است و کلید خودآگاهی و پذیرش خود به شمار می‌رود. در یکی از انواع این تمرین‌های ذهن‌آگاهی، هدفْ اجرای فعالیت‌های عادی و روزمره در اوج دقت و توجه است. در یکی از مقاله‌های وبسایت کلینیک مایو این‌گونه توصیه شده: «سعی کنید زمانی را به تجربه محیط خود با تمام حواس ـــ لامسه، شنوایی، بینایی، بویایی و چشایی ـــ اختصاص دهید. برای مثال، وقتی در حال خوردن غذای مورد علاقه‌تان هستید، با حوصله آن را ببویید، بچشید و از آن لذت ببرید.»

قطعا ذهن‌آگاهی مزایایی روان‌شناختی دارد. اوایل امسال در یک مطالعه ترکیبی از چند کارآزمایی تصادفی کنترل‌شده دریافته شد که درمان‌های برپایه ذهن‌آگاهی مزایایی اندک تا متوسط روی تعدادی از خروجی‌های سلامت دارند؛ از جمله استرس، اضطراب و افسردگی. با این حال، اثرات ذهن‌آگاهی در مقایسه با درمان‌های دیگر کوچک‌تر بودند و دوام کمتری داشتند، و برخی از آن‌ها چند ماه بعد از درمان از بین می‌رفتند. در مجموع نتایج پیشنهاد می‌دهند که درمان‌های برپایه ذهن‌آگاهی می‌توانند برای برخی از خروجی‌ها از هیچ بهتر باشند، اما برای مقایسه ذهن‌آگاهی با دیگر درمان‌ها به تحقیق‌های بیشتری نیاز است.

یکی از چیزهایی که در تمام درمان‌های برپایه ذهن‌آگاهی مشترک بود، این است که همه آن‌ها تلاش داشتند تا از راه چندین جلسه تمرین مدیتیشن تمرکز روی لحظه حال را تقویت کنند.

با این که ذهن‌آگاهی فوایدی دارد، پژوهش‌های روان‌شناختی نشان داده‌اند که در برخی شرایط لازم است که بی‌فکر باشیم. به این معنی که وقتی مهارتی را در وظایف پیچیده کسب می‌کنیم، می‌توانیم روز به روز آن را با سهولت بیشتری انجام دهیم، تا این که دیگر نیازی به دقت و توجه در آن نباشد. مثال‌های روزمره این پدیده از سواری دوچرخه تا خرد کردن سبزیجات و مسواک زدن را در بر می‌گیرند.

بنیاد این «خودکاری» (طبق نام‌گذاری روان‌شناسان) فرایندهایی ذهنی هستند که بدون هیچ توجهی می‌توانند اجرا شوند. این فرایندها بدون خودآگاهی ادامه پیدا می‌کنند ـــ زنجیره‌ای واکنشی از وقایع ذهنی. ما همه وظایف خود را به طور اتوماتیک انجام نمی‌دهیم، اما بسیاری از آن‌ها می‌توانند در صورت تمرین کافی به این صورت انجام شوند.

برای جلوگیری از سوء تفاهم، باید گفت که هنگام یادگیری مهارتی جدید، دقت و توجه اهمیت دارد. یکی از پژوهش‌ها در این زمینه، به این نتیجه رسیده است که با اندازه‌گیری توانایی شناختی، که ظرفیت تمرکز فرد از آن ناشی می‌شود، می‌توان توانایی پیانیست‌های مبتدی را در یادگیری قطعه «تولدت مبارک» پیش‌بینی کرد.

اما پژوهش‌های حرفه‌ای دیگر نیز نشان داده‌اند که توجه زیاد به کاری که انجام می‌دهید می‌تواند آثار مخربی داشته باشد، به خصوص اگر در حال انجام وظایفی باشید که به‌خوبی تمرین‌شان کرده‌اید. در واقع، این یکی از دلایلی است که بسیاری از افراد خبره کارشان را زیر فشار خوب انجام نمی‌دهند: آن‌ها درباره مکانیک کاری که باید انجام دهند بسیار فکر می‌کنند.

در یک مقاله کلاسیک، شان بیلاک (Sian Beilock)، دانشمند علوم شناختی، و همکارانش از گلف‌بازهای حرفه‌ای خواستند که تحت شرایط آزمایشگاهی مختلف توپ‌های خود را داخل سوراخ بیندازند. در یک سناریو، از گلف‌بازان خواسته شد که به نحوه ضربه زدن خود دقت کنند و وقتی ضربه پایان یافت بگویند «ایست». در یک شرایط دیگر، از آن‌ها خواسته شد بدون توجه به سر و صداهای دیگر به یک صدای هدف گوش کنند و وقتی آن را شنیدند بگویند «تُن».

بر خلاف چیزی که انتظار می‌رفت، عملکرد گلف‌بازهای حرفه‌ای زمانی که روی ضربه زدن خود دقت داشتند، به طور قابل ملاحظه‌ای از زمانی که به صداهای نامربوط دقت می‌کردند، بدتر بود. تاثیر توجه به ضربه چنان بد بود که گلف‌بازها حتی وقتی پیش از آزمایش در حال گرم کردن خود بودند، عملکرد بهتری داشتند.

به تازگی یانیک بالک (Yannick Balk) و همکارانش درمان‌های مختلفی را، که برای کاهش اثرات فشار اجرا طراحی شده بودند، روی گلف‌بازان آزمایش کرده‌اند. آزمایشگران برای ایجاد فشار اجرا از آزمایش‌شوندگان فیلمبرداری کردند و به آن‌ها گفتند که امتیازهای آن‌ها به طور عمومی در باشگاه پخش می‌شود؛ سپس به منظوری ایجاد انگیزه برای اجرای خوب به آن‌ها وعده کوپن‌های خرید از فروشگاه گلف دادند.

بدون هیچ درمانی، عملکرد گلف‌بازان تحت فشار به طور قابل توجهی بدتر شد. با این حال شرکت‌کنندگانی که تشویق شده بودند به چیزهای دیگر فکر کنند ـــ مخصوصا به آوازی که کاملا با آن آشنا بودند ـــ با بالا رفتن میزان شرط، عملکرد بهتری از خود نشان دادند. البته لازم است توجه کرد که این نتایج باید در نمونه‌های بزرگتر و در شرایط متنوع تکرار شوند.

با این حال، پیام مهم این پژوهش این است که تمرکز زیاد روی اجرای وظایف زنجیرواری که به خوبی تمرین شده‌اند، می‌تواند باعث بروز اشتباه شود. صد البته ما نباید تمام زندگی خود را در حالت اتوماتیک بگذرانیم و فرصت‌ها را برای ارتباط عمیق‌تر با خودمان، دیگران و محیط اطراف از دست بدهیم. اما شرایطی هستند که باید بگذاریم کارها به طور خودکار انجام شود. دفعه بعد که به دوچرخه‌سواری می‌روید، زیاد به آن فکر نکنید.