غزال زیاری- اکثر مردم حداقل سالی یکبار سرما میخورند و درنتیجه سرماخوردگی یکی از رایجترین تجربیات انسانی به شمار میرود؛ اما حالا این سؤال مطرح است که در تاریخ هوموسپینس (انسان خردمند)، اولین بار انسانها از چه زمانی دچار سرماخوردگی شدهاند؟
پاسخ دادن به این سؤال کار سختی است؛ چراکه ویروسهای متعدد و زیادی باعث ایجاد سرماخوردگی میشوند و از سوی دیگر، تعداد کمی از این ویروسها در بقایای انسانی باقی میمانند؛ اما قدیمیترین شواهد باستانشناسی انسانها، حکایت از آن دارد که برخی از اولین انسانهای هومو سپینس متعلق به حداقل سیصد هزار سال پیش با سرماخوردگی دستوپنجه نرم میکردند.
سرماخوردگی چیست؟
“سرماخوردگی” اصطلاحی کلی برای گروهی از عفونتهای تنفسی است که معمولاً در افرادی با سیستم ایمنی سالم، بهصورت خفیف بروز میکند. راینوویروسها، کرونا ویروسها و ویروس سنسیشیال تنفسی (RSV) اغلب باعث ایجاد سرماخوردگی میشوند و قبل از اینکه این پاتوژنها بین انسانها گسترش پیدا کند، احتمالاً انسان آنها را از مهرهداران دیگر دریافت کرده است.
جوئل ورتهایم، ویروسشناس فرگشتی دانشگاه کالیفرنیا دراینباره توضیح میدهد: «زندگی در مجاورت حیوانات راه سادهای است که انسان را در معرض مکرر ویروسهای جدید قرار دهد و همین میتواند منجر به تبدیلشدن این ویروس به یک ویروس بومی انسانی شود.»
انتقال ویروسها از حیوان به انسان؟
معمولاً در صورت انتقال ویروس حیوانی به بدن انسان، این ویروس نمیتواند باعث ایجاد عفونت شود؛ چون با بدن میزبان جدیدش سازگار نیست. بااینحال، گاهی یک ویروس مجموعهای از ژنهای مناسب را برای جهش موفق و حتی انتشار در بین انسانها در اختیار دارد؛ مثلاً ویروسهای کووید-۱۹ و آنفولانزای خوکی به همین شکل پدید آمدهاند.
دانشمندان فرضیههای متعددی درباره زمانی که ویروسهای سرماخوردگی برای اولین بار شکوفا شدند، مطرح کردهاند و جالب اینجاست که شروع آنها در نقاط بسیار متفاوتی از جدول زمانی انسان قرار میگیرد. تعدادی از محققان بر این باورند که انتقال ویروسها از حیوانات به انسان، در طلوع تمدن بشری (بین ۵ هزار تا شش هزار سال قبل) صورت گرفته؛ زمانی که انسانها زندگی در محلههای نزدیک به هم را آغاز کردند؛ بدین ترتیب پاتوژنها راحتتر میتوانستند پخش شوند و در آن زمان، انسانها شروع به پرورش حیواناتی مملو از ویروس نمودند.
البته که همه دانشمندان موافق این فرضیه نیستند.
فرانسوا بالوکس، زیستشناس محاسباتی دانشگاه کالج لندن بر این باور است که جمعیتهای شکارچی-گردآورنده که به کشاورزی نمیپرداختند، از طریق شکار در معرض ویروسهای حیوانی قرار میگرفتند. شکارچیان از قبل از انسانهای خردمند هم وجود داشتهاند (مثلاً در گونههای انسانتبار منقرضشدهای مثل انسانهای راستقامت (Homo erectus) که اولین بار ۲ میلیون سال پیش ظهور کردند). بالوکس معتقد است که ویروسهای سرماخوردگی مختلف در طول فرگشت انسان در زمانهای مختلف در رفتوآمد بودهاند.
او دراینباره میگوید: «فکر میکنم احتمالاً یکی از رویدادهایی که منتهی به افزایش قابلتوجه جذب عوامل بیماریزا در انسان شده، گسترش انسانها به خارج از آفریقاست که طی آن، افراد ویروسهای سرماخوردگی جدیدی را دریافت کردند.» قدمت اولین انسانهای خردمند در خارج از آفریقا به حدود دویست و ده هزار سال قبل بازمیگردد.
بررسی ویروسهای سرماخوردگی باستانی
ورتهایم دراینباره میگوید: «رد پای بیماری ناشی از سرماخوردگی، بهخوبی باقی نمیماند.» این ویروسها معمولاً علائم عفونت را در بافتهای نرمی مثل ریهها باقی میگذارند که پس از مرگ از بین میروند و اثری از آنها در استخوانها و دندانهای مقاوم باقی نمیماند.
ژنومهای ویروسی در بقایای انسانهای باستانی یافت شده که البته تنها مربوط به ویروسهای مبتنی بر DNA است و نه ویروسهای حاوی RNA که این پسرعموی ژنتیکی DNA، در بین ویروسهای سرماخوردگی بسیار رایجتر است.
لوسی فان دورپ، متخصص ژنتیک دانشگاه کالج لندن در این رابطه توضیح میدهد: «RNA سریعتر از DNA تجزیه میشود، درنتیجه بازیابی آن بهمراتب سختتر است. به همین خاطر است که تا به امروز، هیچ ویروس RNA از مواد باستانی کشف نشده است.»
بالوکس و فان دورپ با انجام حفاریهایی در سیبری، به جستوجوی ویروسهای باستانی در دندانهای انسان پرداختند. در مقاله منتشره در bioRxiv آنها از دو ژنوم باستانی برای یک ویروس DNA به نام آدنوویروس C انسانی نام بردند که میتواند باعث ایجاد علائم سرماخوردگی شود.
طبق تخمین محققان، آخرین جد مشترک این ویروسها تقریباً به هفتصد هزار سال قبل برمیگردد ( یعنی مدتها قبل از ظهور انسانهای خردمند یا هومو سپینسها). این احتمال وجود دارد که این ویروسها از بدن شامپانزهها یا گوریلها به انسانها منتقل شده باشند، اما اینکه دقیقاً چه زمانی اتفاق رخداده، در حد حدس و گمان باقی مانده است.
یافت بقایای کروناویروس قرن شانزدهمی
باوجود آنکه دانشمندان هنوز ویروسهای RNA از دوران باستان پیدا نکردهاند، اما موفق به یافتن یک ویروس کرونای قرن شانزدهمی در پالپ دندان اسکلتهای انسان در فرانسه شدهاند. RNA یافتشده با کروناویروسهای شناختهشده امروزی متفاوت است و این حکایت از آن دارد که این پاتوژنهای تاریخی ممکن است یا از بین رفته باشند یا فراتر از تشخیص، فرگشت یافته باشند.
در هر حال این احتمال وجود دارد که این ویروس کرونا به گردش خود در بدن انسان ادامه داده باشد؛ اما در دوران مدرن، توالییابی نشده است. فان دورپ در این رابطه توضیح میدهد: «بسیاری از ویروسهای عامل سرماخوردگی، در شرایط امروزی توالی ضعیفی دارند که از جمله آنها میتوان از ویروسهای کرونای سرماخوردگی که بهطور منظم در گردشند، نام برد.»
بالوکس و همکارانش حالا و با در اختیار داشتن بقایایی کمیاب از ویروسهای باستانی، بر پاتوژنهای گذشته نزدیک تمرکز کردهاند و در حال مطالعه روی بقایای انسانی هستند که در دو قرن گذشته جمعآوری و در مراکز پزشکی ذخیرهشدهاند.
بالوکس گفت: «احتمالاً در آینده تصویر جمعی مناسبی از ویروسهایی که در طول ۲۰۰ سال گذشته با ما بودند، خواهیم داشت. این میتواند ردیابی تاریخچه این ویروسها درگذشتههای دور را برای دانشمندان آسانتر کند.»
منبع: livescience
۵۴۳۲۱
